Kalorifer Tesisatı Neden Hava Yapar? Sürekli Hava Oluşmasının Nedenleri

Kapalı bir ısıtma devresinde hava, havadan değil sudan gelir. Su içinde çözünmüş gazlar, basınç düştüğünde veya sıcaklık yükseldiğinde serbest kabarcıklar hâline gelir; bu sürecin adı gaz desorpsiyonudur. Hava ayrıca sisteme dışarıdan da girebilir: dolum sırasında tam tahliye edilmeyen cepler, sızdıran bağlantılar ve hatalı genleşme tankı kurulumu bu yolların başında gelir. Hangi mekanizmanın aktif olduğunu anlamak için sistem basıncını, su rengini ve hava birikme sıklığını birlikte değerlendirmek gerekir. Mekanizma doğru teşhis edilmeden seçilen çözüm, ısıtma tesisatı hava sorununun tekrar tekrar nüksetmesine neden olur.

Birinci mekanizma: düşük sistem basıncı. Kapalı ısıtma devresinde soğuk sistem basıncı en az 1,0 bar olmalı, pratikte 1,2-1,5 bar arasında tutulmalıdır. Basınç 0,8 barın altına düştüğünde devrenin en üst noktalarındaki mutlak basınç atmosfer basıncına yaklaşır; çözünmüş gaz açığa çıkar ve sistem kendi havasını üretir. Beş katlı bir binada bodrum kat ile çatı katı arasındaki 15 m kot farkı yaklaşık 1,47 bar statik yüke karşılık gelir; bu yapıda soğuk sistem basıncı en az 1,8 bar olmalıdır, yoksa üst katlarda kalıcı hava birikir.

İkinci mekanizma: genleşme tankı arızası. Tanktaki diyafram yırtıldığında ya da ön gaz basıncı çöktüğünde tanka girmesi gereken su giremez; devre ısındığında basınç emniyet ventilini açacak düzeye kadar yükselir, ventil boşaltır, soğurken basınç düşer ve tamamlama suyuyla birlikte yeni oksijen girer. Bu döngü her gün bir kez yinelenebilir ve kronik hava sorununa yol açar. Genleşme tankı ön basıncı, genleşme kabı soğukken manometreyle ölçülür; değerin statik yüke eşit olması beklenir. 1,5 bar statik yük için ön basınç 1,5 bar olmalıdır.

Üçüncü mekanizma: oksijen geçirgen boru. Yerden ısıtma devrelerinde ve bazı eski panel radyatör tesisatlarında oksijen bariyeri olmayan PEX veya PE boru kullanılmış olabilir. Bu borular duvar yüzeylerinden sürekli oksijen geçişine izin verir; devreye giren oksijen demiri koroze eder, oluşan demir oksit hem çamur hem de gaz üretir. TS EN 12828 standardı kapalı ısıtma devrelerinde bariyerli boru kullanılmasını öngörür. Oksijen bariyerli boru nedir sorusunun yanıtı basittir: dış yüzeye EVOH (etilen vinil alkol) tabakası eklenmiş, oksijen difüzyonunu engelleyen borudur.

Dördüncü mekanizma: açık genleşme kabı. Eski tesisat yöntemi olan açık genleşme kabı devrede doğrudan atmosferle temas sağlar; tamamlama borusu ve havalandırma borusu aracılığıyla sisteme sürekli oksijen girer. Açık devre, kapalı sisteme dönüştürülmeden caleffi otomatik purjör veya mikro kabarcık ayırıcı eklenmesi kalıcı çözüm vermez. Dönüşüm kapalı genleşme tankı, emniyet ventili, otomatik doldurma vanası ve manometreden oluşan bir set gerektirir. Isıtma ekipmanları için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Isıtma)

Beşinci mekanizma: galvanik korozyon ısıtma tesisatı için ciddi bir hava kaynağıdır. Galvanik korozyon, farklı metallerin aynı devrede birleştirildiğinde ortaya çıkar; çelik boru, bakır eşanjör ve alüminyum radyatörden oluşan karışık bir tesisat galvanik çift oluşturur, hidrojen gazı açığa çıkar. Hidrojen, azot ve diğer çözünmüş gazlar purjörden atılabilir; ancak korozyon durdurulamazsa gaz üretimi devam eder. Manyetik çamur separatörü demir oksit partikülleri tutarak korozyon hızını yavaşlatır fakat tek başına yetmez; pH 8,0-9,5 arasında tutulması da gerekir.

Purjör, tesisattaki hava ceplerini tahliye etmek için radyatörlerin üst köşesine, boru kolonlarının en yüksek noktasına ve sirkülasyon pompasının üstüne monte edilen bir vanadır. Manuel purjörler el ile açılır ve su gelene kadar beklenilir; otomatik purjörler ise basınç ve şamandıra mekanizmasıyla hava çıkışını kendiliğinden gerçekleştirir. Hava var olduğu sürece purjörden kurtulmak mümkün değildir; ancak hava üretiminin kök nedeni çözüldüğünde purjör yalnızca bakım aracına dönüşür. Purjörün olmadığı sistemlerde hava, devrenin en yüksek noktasında birikir ve radyatörü işlevsiz kılar.

Hava birikiminin üç somut etkisi ölçülebilir. Birincisi ısı kaybıdır: radyatörün üst yarısı hava dolu olduğunda ısı transferi yalnızca alt yarıdan sağlanır; 60 °C gidiş suyu için bu durum petek çıkış sıcaklığını yaklaşık 10-15 °C düşürür. İkincisi pompa gürültüsüdür: hava kabarcıkları çark kanatlarına çarparak hem 55 dB(A) üzerinde ses çıkarır hem de kavitasyon benzeri erozyon yaratır. Üçüncüsü basınç dengesizliğidir: hava cepleri devredeki hidrolik direnci öngörülemez biçimde değiştirir, balans vanası ayarları bozulur ve bazı devreler gereğinden fazla, bazıları gereğinden az akış alır.

Manuel purjör, açılıp kapanması kullanıcı müdahalesi gerektiren, düşük maliyetli ve basit yapılı bir vanadır. Radyatörlerde tercih edilir çünkü radyatör bağlantı noktaları her zaman doğrudan erişilebilirdir. Otomatik purjör kullanımı ise erişilmesi güç noktalara, kazan dairesindeki kolon tepelerine ve sirkülasyon pompası manifold bağlantılarına uygundur; içindeki şamandıra mekanizmasıyla hava geldiğinde açılır, su geldiğinde kapanır. Bu iki tür birbirini dışlamaz; sistemde hem otomatik hem manuel purjör aynı anda ve farklı noktalarda kullanılabilir.

Otomatik purjör seçiminde çalışma basıncı ve sıcaklık sınırı belirleyicidir. Standart otomatik purjörler 6-8 bar ve 110 °C sınırıyla üretilir; yüksek basınçlı sistemlerde veya buhar kaynaklı devrelerde yetersiz kalır. Caleffi 1/2 inç Yüksek Performanslı Otomatik Purjör – Dişi Bağlantılı, ısıtma sistemleri ve kapalı devre hidronik tesisatlar için üretilmiş bir purjördür; 10 bar maksimum çalışma basıncı ve 10 bar maksimum deşarj basıncı sayesinde klasik purjörlerin sınırlarını aşan uygulamalarda güvenle kullanılabilir. Kazan dairesindeki yüksek basınçlı kollektör bağlantı noktaları ve ticari binalardaki çok katlı kolon tepeleri bu caleffi otomatik purjörün tipik uygulama alanlarıdır. (Detay: https://www.pomeka.com/caleffi-12-yuksek-performansli-otomatik-purjor)

Kurulum noktası purjörün etkinliğini doğrudan belirler. Otomatik purjör her zaman sistemin en yüksek noktasına, akış hızının en düşük olduğu yere ve doğrudan yukarı bakan bir bağlantıya monte edilir. Yatay boruya yan monte edilen purjör hava yerine çamur toplar ve zaman içinde tıkanır. 1/2 inç dişi bağlantılı purjörler standart R1/2 diş geçişiyle kolay montaj sağlar; montaj öncesinde bağlantı dişinin temiz ve düzgün kesilmiş olması contanın oturması açısından kritiktir. Tesisat ekipmanları için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Tesisat)

Hava ayırıcı separatör ne işe yarar sorusunun yanıtı şudur: kazan veya sirkülasyon pompası çıkışına bağlanan bu cihaz, içindeki silindir ve tel örgü yapısıyla mikro kabarcıkları birleştirir, büyütür ve üstteki otomatik purjörden atar. Mikro kabarcık ayırıcı nedir sorusuna da aynı tanım geçer; bu iki terim uygulamada birbirinin yerine kullanılır, ancak mikro kabarcık ayırıcı terimi daha küçük boyutlu ve konut tipi uygulamalarda yaygınken hava ayırıcı separatör terimi daha büyük DN aralıklarını kapsar.

Standart purjörler yalnızca serbest hava birikimlerini boşaltır; mikro kabarcıklar purjöre ulaşmadan devre içinde kalır ve pompa kavitasyonu, radyatör ısı kaybı ile gürültüye yol açar. Hava ayırıcı separatör pomeka ürün gamında geniş bir DN aralığında mevcuttur; kazan çıkışındaki en sıcak ve en düşük çözünürlüklü noktaya monte edilir. (Detay: hava ayırıcı separatörler) Separatör seçiminde akış debisi ve bağlantı çapı belirleyicidir: 15-30 kW aralığındaki konut kazanları için DN 20-25, ticari binalar için DN 32-50 ve üzeri separatörler uygundur. Sistem debisi Q (m³/h) cinsinden hesaplanırken kazan nominal gücü ve delta T esas alınır; 15 kW kazan ile 10 °C delta T için debi yaklaşık 1,3 m³/h'dir ve DN 25 separatör bu debiye rahatça yetişir.

Genleşme tankı ön basıncı, statik yük basıncına eşit seçilir ve soğuk sistem dolumunda bu değere göre ayarlanır. Statik yük, en yüksek radyatörün pompa manometresine göre metre cinsinden kot farkının 10,2'ye bölünmesiyle bulunur. Zemin kat kazan dairesi ile 4. kat arasında 12 m kot farkı varsa statik yük 12 bölü 10,2 eşittir 1,18 bar; bu sisteme 1,2 bar ön basınçlı tank takılır ve dolum sırasında soğuk basınç 1,5 bar olacak şekilde su basılır.

Tank ön basıncı statik yükten düşük seçilirse tank erken dolar; sistem ısındığında artan hacme yer kalmaz, basınç emniyet ventiline ulaşır. Ventil her gün açılır ve kapanır; soğuma sırasında sisteme tamamlama suyu girer, beraberinde çözünmüş oksijen gelir ve hava birikimi başlar. Tank ön basıncı statik yükten yüksek seçilirse ise tank hiç devreye girmez; sistem ısındığında açılacak bir hacim yoktur ve aynı sorun farklı yoldan tekrar ortaya çıkar. Yılda bir kez tanka ait değeri Schrader ventilinden ölçmek bu sorunun önünde kalmanın en basit yoludur.

Oksijen bariyerli boru nedir sorusu sıkça karşımıza çıkar. Oksijen bariyerli boru, dış yüzeye oksijen difüzyonunu engelleyen bir EVOH (etilen vinil alkol) tabakası eklenmiş borudur. Bariyer olmayan standart PEX ve PE borular, duvar kalınlıkları boyunca oksijen difüzyonuna izin verir; bu oran sıcaklık arttıkça hızlanır ve 70 °C çalışma sıcaklığında belirgin hâle gelir. TS EN 12828 ve EN 1264 standartları kapalı ısıtma devrelerinde oksijen bariyerli boru kullanılmasını şart koşar.

Sahada mevcut tesisatın bariyerli olup olmadığını anlamak için boru gövdesinin kesiti incelenir; EVOH bariyerli borular kesit alındığında ortasında belirgin kırmızı veya siyah bir halka görülür. Bariyer yoksa ve kronik hava sorunu yaşanıyorsa, sisteme inhibitör ilavesi geçici çözüm sunar; ancak kalıcı çözüm bariyerli boru ile yenileme veya devre pH takibi ve düzenli inhibitör dozajıdır. İnhibitörsüz açık bir oksijen kaynağıyla birlikte çalışan tesisat demir oksit çamuru üretir ve hem pompa hem de ısı eşanjörü zamanla arızalanır.

Purjör açma işlemi doğru sıraya uyulmazsa verimsiz kalır. Temel kural şudur: pompayı durdur, 10-15 dakika bekle, en alt kattan başla ve yukarıya doğru çalış. Pompa çalışırken açılan purjör hava kabarcıklarını devrede dolaştırır; havayı purjör noktasına toplamak yerine sisteme yayar. Otomatik purjör kullanımında ise cihaz bu sırayı kendiliğinden yönetir; ancak sistem dolumu sırasında ve bakım anlarında manuel müdahale hâlâ gereklidir.

Adım adım prosedür: Birinci adım, sistem basıncını manometreden oku; 1,0 barın altındaysa önce doldurma vanasından basıncı 1,2-1,5 bara getir. İkinci adım, kombinin veya kazanın çalışma modunu ısıtmaya al ve sistemin 50-60 °C gidiş sıcaklığına ulaşmasını bekle; sıcak suda gazlar daha kolay ayrışır. Üçüncü adım, kombini veya kazanı ve sirkülasyon pompasını kapat; 10 dakika bekle. Dördüncü adım, en alt kattaki radyatörden başla; purjör başlığını tornavida veya purjör anahtarıyla çevir, ıslak ses ve ardından su gelene kadar bekle. Beşinci adım, sırasıyla üst katlara geç; her radyatörden su gelince kapat. Altıncı adım, tüm radyatörler bittikten sonra manometreyi tekrar oku; basınç 0,2 bardan fazla düşmüşse tamamla. Yedinci adım, pompayı ve kombiyi aç, 30 dakika çalışmasını bekle, ardından sıcaklık dağılımını petek yüzeylerinden kontrol et.

Purjör sonrası basınç düşüşü beklenen bir durumdur; çünkü atılan havanın bıraktığı hacim su ile dolar ve bu su hacmi dolum vanasından tamamlanır. Otomatik doldurma ünitesi kullanıyorsanız doldurma basıncının doğru ayarlandığından emin olun. Doldurma basıncı çok yüksek ayarlanırsa devre hedef basıncı aşar ve emniyet ventili açılır; tam ters bir döngü oluşur ve tesisat hava birikimi tekrar başlar. (Detay: Otomatik Doldurma Vanası Nedir? Kombiye Sürekli Su Eklemekten Nasıl Kurtulunur?)

Sistem dolumu tamamlandıktan sonra manometre değerini not alın ve ısıtma sezonunun ilk haftasında her gün bir kez kontrol edin. İlk günlerde küçük basınç düşüşleri normaldir; çözünmüş ve mikro kabarcıklar ısınmayla açığa çıkar, purjörlerden atılır ve hacim daralır. Birinci haftanın sonunda basınç sabitleniyorsa sistem sağlıklıdır; basınç düşmeye devam ediyorsa ya sızıntı vardır ya da genleşme tankı ön basıncı yanlıştır.

Tamamen sıfırlamak teknik olarak mümkündür; ancak bunun için sistemin her bileşeninin doğru seçilmiş ve monte edilmiş olması gerekir. Gerçek sahada ise kısmi önlem yeterlidir: hava birikimini yılda bir kez purjöre indirgemek ekonomik optimum noktasıdır. Kalıcı önleme yatırımı, mikro kabarcık ayırıcı ve otomatik purjör kombinasyonu ile pratik olarak sağlanır.

Kalıcı sistemin bileşenleri şunlardır. Kazan çıkışına otomatik purjörlü mikro kabarcık ayırıcı: devrenin sürekli hava tahliye noktası. Her radyatörün üst köşesine otomatik veya manuel purjör: yerel hava tahliyesi. Koleksiyon tepelerine ve sistem yüksek noktalarına otomatik purjör: erişilmesi güç noktalardaki tahliye. Manyetik çamur separatörü: korozyon kökenli çamur ile mikro partiküllerin tutulması. Genleşme tankı ile doğru ön basınç: basınç salınımından kaynaklanan gaz desorpsiyonunun engellenmesi. Inhibitör dozajı: pH kontrolü ile korozyon hızının baskılanması.

Petek neden üstten soğuk sorusu, kalorifer tesisatı hava sorunlarının en bilinen belirtisini anlatır. Peteğin üst yarısı soğuk alt yarısı sıcaksa, o radyatörde hava birikimi neredeyse kesindir. Sıcak su yoğunluğu soğuk suya göre düşük olduğundan devrenin en üstüne çıkar; hava ise sudan daha hafif olduğu için suyun üstünde kalır ve radyatörün üst köşesinde toplanır. Hava cebinin kapladığı hacim ısı transferi yapamaz; radyatörün bu bölümü hiç ısıtmaz.

Üst-alt sıcaklık farkını ölçmek için temas tipi termometre yeterlidir. Fark 15 °C'yi aşıyorsa, yani üst yüzey 45 °C ve alt yüzey 60 °C ise, radyatör kapasitesinin yaklaşık üçte biri kullanılamaz durumdadır. Sezon başında tüm petekleri bu yöntemle kontrol etmek hem ısıtma konforunu hem de yakıt tüketimini doğrudan etkiler. Petek üst-alt dengesizliği ile ilgili daha ayrıntılı bilgi için kardeş rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Peteklerin Altı Soğuk Üstü Sıcak: Neden Olur ve Nasıl Çözülür?)

Hava ve balans sorunu benzer belirti verir: bazı petekler ısınmaz, bazıları aşırı sıcak olur. Ayırt etmek için şu test uygulanır: şüpheli petekteki manuel purjörü açın. Hava geliyorsa sorun ısıtma tesisatı hava sorunundan kaynaklanmaktadır. Hava gelmeden direkt su geliyorsa petek devreye dahildir ve balans problemi vardır; termostatik radyatör vanasının akış önayarı veya kollektör debimetresi kontrol edilmelidir.

Balans sorunu, tüm peteklerin havasının alındığı ve doğru sistem basıncının sağlandığı hâlde devam eden eşitsiz ısınmada kendini gösterir. Bu durumda statik veya dinamik balans işlemi gerekir. Her radyatörün debisi Δp-Q eğrilerinden hesaplanır ve termostatik vanaların ön ayarı buna göre yapılır. Termostatik radyatör vanaları hakkında teknik rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Termostatik Radyatör Vanası Nedir? Doğalgaz Faturasını Gerçekten Düşürür mü?)

Kalorifer gurultu sesi neden olur sorusu her ısıtma sezonunda karşımıza çıkar. Kazan dairesinden gelen sürekli gurultu ve fokurtu sesi, genellikle sirkülasyon pompasının hava içeren suyu pompaladığını gösterir. Pompa çarkı içinde hava kabarcıkları sıkışır, deformasyon ve ani basınç değişimleri oluşur; bu ses kavitasyonla karışabilir fakat daha düşük frekanslıdır ve pompa devri değiştirildiğinde ses de orantılı değişir. Kavitasyon sesinde ise devir değişikliğine yeterince duyarlı yanıt alınmaz.

Pompanın üzerindeki otomatik purjörün çalışıp çalışmadığı ilk kontrol noktasıdır. Purjör başlığına dokunulduğunda ısı hissedilmeli ve hafif nem olabilir; tamamen kuru ve soğuksa tıkalı veya arızalıdır. Arızalı otomatik purjörün yerini manuel açma ile belirleyebilirsiniz: manuel açıldığında hava geliyor, su geliyor mu? Sirkülasyon pompası arızalanmadan önce havasının alınması, pompa ömrünü uzatan en ucuz bakım adımıdır. Sirkülasyon pompası seçimi için teknik rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Sirkülasyon Pompası Nasıl Seçilir? 25/4, 25/6, 25/8 Ne Anlama Geliyor?)

Kombinin hata kodları ve arıza uyarıları çoğunlukla su sirkülasyonuyla ilgilidir. Basınç düşüklüğü, aşırı ısınma ve sirkülasyon hatası kodlarının önemli bir kısmı, devredeki hava birikiminden kaynaklanan yetersiz akışın doğrudan sonucudur. Kombi, tesisatta yeterli debi sağlayamazsa güvenlik termostatını devre dışına alarak kendini kapatır. Isıtma devresinde sürekli hava oluşması bu tablo ile doğrudan bağlantılıdır.

Kombinin içindeki eşanjör de hava tutar ve kombi üreticilerinin büyük çoğunluğu eşanjörün üzerinde bir otomatik purjör konumlandırır. Bu purjör yıllık bakım sırasında kontrol edilmeli, tıkalıysa temizlenmeli veya değiştirilmelidir. Kombinin baskı göstergesi 0,5 barın altına indiğinde kombi çalışmayı durdurur; bu durumda önce ısıtma devresinin havasını alın, ardından basıncı tamamlayın ve kombinin sıfırlanma prosedürünü uygulayın. Kombi basıncı hakkında teknik rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Kombi Basıncı Neden Düşer? Sürekli Su Eksiltmenin 10 Nedeni ve Çözümü)

Yerden ısıtma hava birikimi, radyatör devrelerine kıyasla daha uzun süre gizli kalır. Bunun başlıca nedeni boru uzunluğunun fazla olması ve akış hızının düşük tutulmasıdır; yerden ısıtma devrelerinde nominal akış hızı genellikle 0,2-0,5 m/s arasındadır, oysa radyatör devrelerinde bu değer 0,5-1,0 m/s arasındadır. Düşük akış hızında hava kabarcıkları kolayca birleşir ve boru içinde büyük ceplere dönüşür. EN 1264 standardı yerden ısıtma devrelerinde oksijen bariyerli boru zorunluluğunu açıkça tanımlar.

Yerden ısıtma hava birikiminin ikinci kritik noktası kollektör dağıtım ünitesidir. Kollektör içindeki hava, birden fazla devrenin debisini eşitsiz biçimde böler; bazı devreler hiç akmaz, o bölmelerin döşemesi hiç ısınmaz. Çözüm sırası: sistemin en üst noktasına otomatik purjör, her devre için kollektör üzerindeki hava alma vanasından sırayla hava tahliyesi ve ardından debi dengelemesi. Yerden ısıtma kollektörü bakımı için teknik rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Yerden Isıtma Kollektörü Nasıl Ayarlanır? Debimetre Ayarı Nasıl Yapılır?)

Hava ayırıcı separatör, su debisini yavaşlatarak ve geniş bir yüzey alanı sağlayarak mikro kabarcıkların birleşmesine ve yükselmesine olanak tanır; üst kısmındaki entegre otomatik purjörden havasını atar. Bu yapı hem hava ayırma hem de kalıcı tahliye işlevini tek gövdede birleştirir. Fiyat üstünlüğü ise sade otomatik purjördedir; ancak sade purjör yalnızca serbest hava ceplerini boşaltır, çözünmüş ve mikro kabarcıkları ayıramaz.

• Otomatik purjör — radyatör köşeleri, kolon tepeleri ve pompa üstü; düşük maliyet, kurulumu kolay; mikro kabarcıkları ayıramaz
• Mikro kabarcık ayırıcı separatör — kazan çıkışı; mikro kabarcıkları toplar, entegre purjörden atar; daha yüksek maliyet; DN 20-150 aralığında geniş gam
• Hava ve çamur kombi separatör — hem hava hem demir oksit partikülleri bir arada toplar; manyetik çubuk ile çamur, entegre purjör ile hava atılır; kombine maliyet tasarrufu sağlar
• Manuel purjör — radyatör köşeleri için; sezon başı ve dolum sonrası ek müdahale gerektirir; en düşük maliyet

Tesisat hava birikimi, boru çapı ve malzemesine göre farklı hızda seyreder. Küçük çaplı borularda, özellikle DN15 ve altında, akış hızı nispeten yüksek tutulur ve hava kabarcıkları su akışıyla taşınarak purjöre ulaşır; bu nedenle küçük çaplı boru hatlarında hava birikimleri kısa ömürlüdür. DN32 ve üzeri büyük çaplı borularda ise akış hızı 0,2-0,4 m/s bandına düşebilir; bu hızda hava kabarcıkları yüzey gerilimi ile boru tavanına yapışır ve sabit kalır. Özellikle yatay döşenmiş büyük çaplı boru segmentleri kronik hava cebi oluşturur.

Malzeme açısından galvaniz çelik ve siyah çelik boru yüzeyi pürüzlü olduğundan kabarcıklar yapışmaya eğilimlidir. Bakır boru yüzeyi pürüzsüzdür; kabarcıklar daha kolay ayrışır ve üst noktalara ulaşır. PEX ve PE boru ise oksijen difüzyon riskinin yanı sıra gaz-su ara yüzeyi nedeniyle mikro kabarcıkların yüzeyde tutunmasını kolaylaştırır. Bu farklar, purjör konumlandırmasında ve bakım sıklığında farklı stratejiler gerektir; çelik boru ağırlıklı tesisatlar daha sık bakıma ihtiyaç duyar.

Boru hattının eğimi de kritiktir. Yatay boru hatları her metre başına en az 2-3 mm yükselerek veya alçalarak döşenmelidir; böylece hava her zaman sisteme en yüksek noktaya doğru sürüklenir. Düz yatay veya hafif ters eğimli borularda hava tümsekler oluşturur ve hiçbir zaman purjöre ulaşmaz. TS EN 806-3 standardı sıhhi tesisat hatları için benzer eğim kurallarını tanımlar; ısıtma hatlarında da aynı prensip geçerlidir.

Sistem dolumu, ısıtma tesisatında hava sorunlarının büyük bölümünü başlangıçta önleyebilir veya köklendirebilir. Hatalı dolum yapılan bir tesisat, ilk çalıştırmada zaten hava dolu gelir; her radyatörden purjör açılır, saatlerce zaman harcanır. Doğru dolum tekniği yavaş akış ilkesine dayanır: dolum vanası kılcal açıklıkta tutulur, su yavaş ilerlerken önündeki hava purjörlerden itilir.

Dolum prosedürü şu sırayla uygulanır. Birinci aşama, sistemin en düşük noktasından doldurmaya başlamak; su alt kattan üste doğru yükselirken hava da doğal olarak yukarı sürüklenir. İkinci aşama, her kat radyatörünü sırayla ve pompayı kapalı tutarak purjörlemek; pompa kapalıyken sistem statik durumdadır ve hava toplanmış olduğu noktada kalır, bulmak kolaydır. Üçüncü aşama, tüm radyatörlerden su geldikten sonra pompayı kısa süre çalıştırıp kapatmak, 10 dakika bekleyip tekrar purjörlemek; pompa çalışınca küçük kabarcıklar mobilize olur ve yeni toplanma noktaları oluşabilir. Bu döngü iki-üç kez yinelenir.

Dolum suyunun kalitesi de göz ardı edilmez. İçme suyu sertliği 15 Fransız sertlik derecesinin üzerindeyse, dolum sırasında sisteme inhibitör ve sertlik giderici madde eklenmesi uzun vadeli korozyon ve kireç birikimini engeller. pH başlangıçta 8,0-9,5 bandına ayarlanmalı; bu değer zaman içinde oksidasyonla düşer ve yıllık kontrolle takip edilmelidir. İstanbul şebeke suyu sertliği bölgeye göre 15-25 Fransız sertlik derecesi arasında değişmektedir; bu nedenle inhibitörsüz dolum, özellikle alüminyum radyatörlü sistemlerde sorun kaynağına dönüşür.

Kalorifer petekleri hiç ısınmıyorsa ve purjörden hava yerine hiç su gelmiyorsa, o devre tamamen tıkalı ya da vana kapalı demektir. Hava sorunu olan bir radyatörden purjör açıldığında önce hava, ardından su gelir; devre içinden su geçiyordur. Tamamen havasız devrelerde ise devre akışı sıfırdır ve purjörden ne hava ne su çıkar. Bu iki durumu ayırt etmek müdahalenin türünü değiştirir. Kalorifer petekleri ısınmıyor konusu için kardeş rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Kalorifer Petekleri Isınmıyor: Sorun Sirkülasyon Pompası Olabilir mi?)

Devre akışının sıfır olmasının üç nedeni vardır. Birincisi, termostatik vananın tamamen kapalı konumda takılı kalmasıdır. İkincisi, borudaki çamur veya kireç birikiminin geçişi tıkamasıdır; özellikle 3/8 inç ve altındaki küçük çaplı bağlantı borularında bu durum sık görülür. Üçüncüsü, radyatörün kollektör devresinden tamamen koparılmış veya yanlış bağlanmış olmasıdır. Her üç neden de hava değil, mekanik tıkanma veya yanlış montaj sorunudur.

Kalorifer tesisatı bakımı yılda en az bir kez, tercihen ısıtma sezonu başlamadan Ekim ayı öncesinde yapılmalıdır. Bu bakım dört ana kontrol içerir: sistem basıncı ölçümü, genleşme tankı ön basıncı kontrolü, pH ve inhibitör konsantrasyon ölçümü ile manyetik separatörün boşaltılması. Bu dört adım, birlikte uygulandığında ısıtma devresinde sürekli hava birikiminin önlenebilir nedenlerinin büyük çoğunluğunu kapsar.

Sistem basıncı yılda bir kez mutlaka soğuk hâlde ölçülmeli ve beklenen değerle karşılaştırılmalıdır. Ölçülen değer hesaplanan değerden 0,2 bardan fazla düşükse, bu süre içinde sistemden su çıkmış demektir; olası sızıntı noktaları araştırılmalıdır. pH ölçümü için titrasyon tabanlı su test kitleri veya dijital pH metreleri kullanılır. İnhibitör konsantrasyonu üretici önerisinin altına inmişse tamamlama yapılır. Bu işlemler 30-45 dakikada tamamlanır ve sonraki ısıtma sezonunda hava sorunu yaşanma olasılığını belirgin biçimde azaltır.

Manyetik çamur separatörünün yılda bir boşaltılması da zorunlu bakım kapsamındadır. Manyetik çubuk üzerinde biriken demir oksit partikülleri, separatör gövdesi açılıp mıknatıs çekildiğinde dışarı alınır. Birikimin miktarı ve rengi tesisatın sağlığı hakkında bilgi verir: az miktarda siyah toz normaldir; bol miktarda koyu siyah veya sarı-turuncu pas rengi yüksek korozyon hızına işaret eder ve pH ile inhibitör optimizasyonu gerektirir.

İstanbul'da ve özellikle Kadıköy başta olmak üzere ilçelerdeki ısıtma tesisatlarında sahada en sık karşılaşılan durum şudur: genleşme tankı yanlış ön basınçla takılmış ve her sezon emniyet ventilinden su boşaltılmaktadır. Bu aylık döngü içinde sistem onlarca litre taze su alır ve beraberinde onlarca litre çözünmüş oksijen girer. Otomatik purjör ne kadar kaliteli olursa olsun bu oksijeni tüketemez; sistem kaçınılmaz biçimde hava yapar ve gürültü çıkarır. Caleffi 1/2 inç Yüksek Performanslı Otomatik Purjör gibi yüksek performanslı purjörler bile bu durumda çözüm değil, semptom yönetimine kalır.

İkinci yaygın tablo ise 15-20 yıllık apartman tesisatlarında oksijen bariyersiz çok katmanlı boru veya düz PEX kullanımıdır. Bu borular artık değiştirilemez; ancak inhibitör dozajı ve manyetik separatör kombinasyonuyla korozyon hızı belirgin biçimde düşürülebilir. Pomeka Mekanik olarak yılda bir kez yapılan tesisat bakımlarında genleşme tankı ön basınç ölçümü ve pH testi öncelikli kontrol listesindedir. Tesisat ekipmanı ve armatür ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Tesisat)

Apartman merkezi ısıtma tesisatında hava sorunu, tek bir dairenin radyatör purjörü açılarak çözülemez; sorun tüm binayı etkileyen ortak tesisatta başlar. Ortak kolon ve şaft içindeki devrelerde biriken hava tüm daireleri etkiler. Daire sahibinin yapabileceği şey yalnızca kendi dairesinin radyatörlerini purjörlemektir; bunun için yönetici onayına gerek yoktur ve bu işlem hem kendi ısınmasını hem de komşusuna geçen akışı iyileştirir.

Ortak tesisat hattındaki hava birikimi, genleşme tankı, emniyet ventili ve ana dolum vanası ise yalnızca yetkili tesisat firması tarafından müdahale edilebilecek ekipmanlar kapsamındadır. Apartman yöneticisi veya site yönetimi, ısıtma sezonu öncesinde bu bakımı bağımsız bölüm sayısına bakılmaksızın yaptırmakla yükümlüdür. Bakım yaptırılmamış merkezi tesisatlarda ısıtma verimsizliği doğrudan enerji faturasına yansır; her daire sahibi aynı oranda fazla yakıt öder.

Merkezi ısıtmadan bireysel kombiye geçiş düşünenler için not: bireysel kombi kurulumu bağımsız bölüm sahibine ortak tesisat bakım sorumluluğundan kurtarmaz. Eski kolon borular hâlâ binada kalır ve diğer bağımsız bölümlerin tesisatına bağlıdır. Merkezi ısıtma ve bireysel kombi karşılaştırması için teknik rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Merkezi Isıtma mı Bireysel Kombi mi? Apartmanlar İçin Maliyet Karşılaştırması)

Kalorifer tesisatı hava yaparken enerji tüketimi artışı doğrudan ölçülebilir. Radyatörün üst yarısı hava dolu olduğunda efektif ısıtma alanı yarıya iner; kazanın veya kombinin aynı konfor seviyesine ulaşabilmesi için daha uzun süre çalışması gerekir. 15 kW'lık bir kombinin giriş suyu sıcaklığını 70 °C'ye çıkarmak yerine 80 °C'ye yükseltmesi halinde yakıt tüketimi yaklaşık yüzde 10-15 oranında artar.

Pratik hesap şöyle yapılır. 120 m² bir daire için aylık doğalgaz tüketimi normal koşullarda 100-120 m³ arasında iken, ciddi hava birikimi olan bir tesisatta bu değer 130-145 m³'e çıkabilir. Sezon boyunca dört ay için bu fark 40-100 m³ ekstra tüketime karşılık gelir. Yıllık bakım maliyeti bu fazla tüketimin yakıt bedeline kıyasla genellikle düşüktür; bu nedenle ısıtma tesisatı bakımı ekonomik açıdan da öncelikli bir yatırımdır. TS EN 12831 standardı ısıtma sistemi kapasitesi hesaplamalarında verimsiz radyatör yüzeyinin ısı talebini karşılayamamasını göz önünde bulundurmayı şart koşar.