Kalorifer Petekleri Isınmıyor: Sorun Sirkülasyon Pompası Olabilir mi?

Kalorifer petekleri neden ısınmıyor sorusunun cevabı üç ölçümle yüzde 80 oranında daraltılabilir. Bu üç ölçüm hiçbir parça sökülmeden yapılır ve toplam 15 dakika sürer: manometreden tesisat basıncı, temas termometresiyle gidiş-dönüş sıcaklık farkı, elle veya termometreyle pompa gövde sıcaklığı. Üçünü de not aldığınızda sorunun basınç, debi ya da ısı üretimi tarafında olduğu ortaya çıkar.

Ölçüm 1, tesisat basıncıdır. Kazan veya kombi üzerindeki manometreyi soğuk sistemde okuyun. Konut tipi kapalı bir ısıtma devresinde normal değer 1,0-1,5 bar aralığındadır. Değer 0,8 barın altındaysa sistem su kaybetmiştir ve çoğu kombi bu noktada kendini kilitler; pompa dönse bile üst kattaki petekler dolmaz. Basınç 2,5 barın üzerindeyse genleşme tankı görevini yapmıyor demektir.

Ölçüm 2, gidiş dönüş sıcaklık farkıdır. Kazan çıkışındaki gidiş borusuna ve kazan girişindeki dönüş borusuna temas termometresi tutun, iki değerin farkını alın. Radyatörlü bir sistemde normal fark 10-20 K bandındadır. Fark 5 K'nin altındaysa debi ihtiyacın çok üzerindedir, 25-30 K'nin üzerindeyse sistemde ciddi bir debi eksikliği vardır ve sirkülasyon pompası ilk şüphelidir.

Ölçüm 3, pompa gövde sıcaklığı ve titreşimidir. Çalışan bir sirkülasyon pompasının gövdesi, içinden geçen suyun sıcaklığına yakın olur; 60 °C gidiş suyunda gövde elle 3 saniye tutulamaz. Motor kısmı ise su sıcaklığının biraz üzerindedir. Gövde soğuk ama gidiş borusu sıcaksa pompanın içinden su geçmiyordur. Motor sıcak, gövde soğuk ve mekanik bir uğultu varsa rotor kilitlenmiş ya da kondansatör arızalıdır.

Bu üç ölçümün sonucu doğrudan bir yola çıkar. Basınç düşükse önce dolum ve genleşme tankı bölümlerine, sıcaklık farkı çok büyükse pompa ve filtre bölümlerine, sıcaklık farkı çok küçükse denge ve termostatik vana bölümlerine bakın. Isıtma sistemi bileşenleri ve ürün grupları için ilgili sayfamızı inceleyebilirsiniz. (Detay: Isıtma)

Soğuk petek şikâyeti tek bir arıza değildir; en az dört farklı tablodur ve her tablonun kök nedeni ayrıdır. Aşağıdaki liste, belirtiyi doğrudan nedene bağlar. Kendi durumunuza uyan maddeyi bulup ilgili başlığa geçmek, teşhis süresini saatlerden dakikalara indirir.

• Tüm petekler tamamen soğuk — Kök neden: ısı üretimi ya da sirkülasyonun tamamen durması. Kazan/kombi arızası, pompa hiç dönmüyor, rotor kilidi, kondansatör arızası, tesisat basıncı 0,8 barın altında, ana hatta kapalı kalmış bir vana. Ölçüm: gidiş borusu sıcak mı? Sıcak değilse sorun kazanda, sıcaksa sorun sirkülasyondadır.
• Uzak petekler soğuk, yakın petekler sıcak — Kök neden: debi yetersizliği ve hidrolik dengesizlik. Pompa kademesi düşük seçilmiş, basma yüksekliği yetersiz, denge vanaları ayarsız, kolonlarda kesit daralması. Ölçüm: en uzak peteğin gidiş-dönüş farkı; 30 K üzeri fark debi açlığını gösterir.
• Peteğin üstü sıcak, altı soğuk — Kök neden: petek içinde çamur, kireç ve manyetit birikmesi. Ağır tortu peteğin alt kanallarını doldurur, su yalnız üst kanaldan kısa devre yapar. Ölçüm: petek yüzeyinde alt-üst sıcaklık farkı 20 K'yi geçiyorsa tortu birikimi kesindir.
• Peteğin altı sıcak, üstü soğuk — Kök neden: petek içinde hava. Hava yükselerek üst hacimde toplanır ve su ile temas eden yüzeyi küçültür. Ölçüm: purjörden hava mı su mu geliyor? Hava geliyorsa teşhis tamamlanmıştır.
• Bir tek petek soğuk, diğerleri sıcak — Kök neden: o peteğe ait vana. Termostatik vana sıkışması, kapalı kalmış dönüş vanası, ters takılmış vana içi ya da tıkalı bir kör tapa. Ölçüm: vana başlığını sökün, iğnenin serbest hareket edip etmediğini kontrol edin.
• Petekler ılık ama hiçbir zaman sıcak olmuyor — Kök neden: gidiş suyu sıcaklığının düşük ayarlanması ya da kazan modülasyonunun erken kısması. Ölçüm: gidiş suyu sıcaklığı 45 °C ise petek yüzeyi de 40 °C civarında kalır; bu bir arıza değil ayar sonucudur.
• Petekler ısınıyor ama tek tek soğuyup tekrar ısınıyor — Kök neden: sistemde dolaşan hava kabarcıkları veya pompanın açma-kapama yapması. Ölçüm: petek içinden duyulan su-hava şıpırtısı ve pompadan gelen aralıklı ses.

Bu ayrımın pratik değeri şudur: dört tablodan yalnızca ikisi pompa ile ilgilidir. Tüm petekler soğuksa ve uzak petekler soğuksa pompa şüphelidir. Peteğin üstü sıcak altı soğuk ya da altı sıcak üstü soğuk tablolarında pompayı değiştirmek hiçbir şey çözmez; sorun peteğin kendi içindedir. Vana ve aktüatör seçenekleri için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Vana Sistemleri)

Gidiş dönüş sıcaklık farkı, ısıtma tesisatında debinin doğruluğunu tek başına gösteren en güçlü göstergedir. Kısaca ΔT olarak yazılır ve birimi K'dir. Radyatörlü konut sistemlerinde tasarım değeri çoğunlukla 70/50 °C, yani 20 K veya 75/65 °C, yani 10 K'dir. Ölçülen değer bu bandın dışına çıktığında sistem ya çok az ya da çok fazla su dolaştırıyordur.

Ölçüm için kazan dairesinde iki nokta yeterlidir: kazan çıkışındaki gidiş kollektörü ve kazan girişindeki dönüş kollektörü. Boru yalıtımını 5 cm açıp temas termometresini metale doğrudan değdirin, değer sabitlenene kadar 30-60 saniye bekleyin. Yalıtım üzerinden yapılan ölçüm 5-15 K düşük okur ve teşhisi tamamen yanıltır. Kızılötesi termometre kullanılacaksa boruya mat bir bant yapıştırıp bandın üzerinden okuyun; parlak bakır yüzey yanlış sonuç verir.

Ölçülen değerin yorumu şöyledir. ΔT 10-20 K arasındaysa debi doğrudur ve soğuk petek sorununun kaynağı başka yerdedir. ΔT 20-30 K arasındaysa debi yetersizdir; pompa kademesi, kirli filtre ve kısılmış vanalar kontrol edilir. ΔT 30 K'nin üzerindeyse su neredeyse hiç dolaşmıyordur; rotor kilidi, hava kilidi veya kapalı bir ana vana aranır. ΔT 5 K'nin altındaysa debi ihtiyacın çok üzerindedir ve pompa gereğinden yüksek kademede çalışıyordur.

Aynı ölçüm tek bir petekte de yapılır ve daha da bilgilendiricidir. Peteğin gidiş vanası ile dönüş vanası üzerindeki boru sıcaklıklarını okuyun. Sağlıklı bir petekte fark 10-15 K'dir. Fark 2-3 K ise petek gereğinden fazla su alıyordur ve yakın petekler uzak petekleri aç bırakıyordur. Fark 30 K'yi geçiyorsa o peteğe yeterli su ulaşmıyordur.

Debi ile ΔT arasındaki bağıntı basittir ve hesabı doğrudan yapılabilir. Q eşittir P bölü 1,163 çarpı ΔT bağıntısında Q debiyi m³/h, P ısı yükünü kW, ΔT sıcaklık farkını K cinsinden verir. 24 kW ısı yükü olan bir daire için 15 K fark hedeflendiğinde Q eşittir 24 bölü 1,163 çarpı 15 eşittir 1,38 m³/h bulunur. Aynı yük 10 K farkla taşınmak istenirse debi 2,06 m³/h'ye çıkar; yani daha küçük ΔT, daha büyük pompa demektir.

Bu hesabın pratik sonucu şudur: soğuk petek sorununu çözmek için önce ΔT'yi düzeltmek, sonra pompa büyütmeyi düşünmek gerekir. Debiyi artırmak yakıt tüketimini düşürmez, yalnızca dağılımı düzeltir. Isıtma sisteminde enerji tüketimini gerçekten azaltan kalemler için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Mekanik Sistemlerde Enerji Verimliliği)

Kombi basıncı kaç bar olmalı sorusunun cevabı, soğuk sistemde 1,0-1,5 bardır. Sistem 70 °C'ye ısındığında suyun genleşmesiyle bu değer 1,8-2,2 bar bandına çıkar; bu artış normaldir. Emniyet ventili genellikle 3 bara ayarlıdır. Konut tipi kombilerin çoğu 0,6-0,8 barın altında hata verip kilitlenir, çünkü bu basınçta eşanjör içinde kuru bölge oluşma riski vardır.

Tesisat basıncı düşük olduğunda ilk soğuyan yer her zaman en üst kattır. Bunun nedeni fiziktir: 1 bar, yaklaşık 10,2 mSS su sütununa denk gelir. Bodrumdaki kombiden 12 m yukarıdaki bir peteğe suyun ulaşabilmesi için o noktada hâlâ pozitif basınç kalması gerekir. Statik yükseklik 12 m ise yalnız bu yükseklik 1,18 bar tüketir; sistemi 1,0 barda çalıştırmak üst kat peteklerini boş bırakır.

Doğru dolum basıncı hesapla bulunur. Kural şudur: minimum çalışma basıncı, en yüksek noktanın kazan manometresine göre yüksekliğinin 10,2'ye bölünmesi artı 0,3 bar emniyet payıdır. Beş katlı bir binada kazan dairesi ile çatı arasındaki fark 15 m ise hesap 15 bölü 10,2 eşittir 1,47 bar, artı 0,3 bar eşittir 1,77 bar olur. Bu bina 1,2 barda işletilirse üst kat petekleri hiçbir zaman tam ısınmaz.

Basıncın sürekli düşmesi ayrı bir başlıktır ve mutlaka araştırılmalıdır. Haftada 0,2 barın üzerinde düşüş varsa sistemde su kaybı vardır. Kaynaklar sırasıyla şunlardır: petek vanası ve rakor contaları, emniyet ventilinin damlaması, eşanjör kaçağı, gizli boru kaçağı ve patlak genleşme tankı. Emniyet ventilinin tahliye borusundan damlayan su, çoğu zaman sanılanın aksine bir arıza değil, aşırı basıncın belirtisidir.

Sık dolum yapmak sisteme sürekli taze su ve onunla birlikte oksijen ve kireç sokar. Her dolum, petek içinde manyetit oluşumunu hızlandırır ve birkaç yıl içinde peteğin altı soğuk tablosunu yaratır. Yılda üç dolumun üzerine çıkan bir sistemde kaçak aranmalıdır. Tesisat elemanları ve bağlantı grupları için ürün sayfamızı inceleyebilirsiniz. (Detay: Tesisat)

Genleşme tankı, ısınan suyun hacim artışını karşılayan membranlı bir basınç dengeleyicidir. Su 10 °C'den 80 °C'ye ısındığında hacmi yaklaşık yüzde 2,9 artar. 200 litrelik bir tesisatta bu, yaklaşık 5,8 litre fazla su demektir. Tank bu hacmi almazsa basınç emniyet ventiline dayanır, ventil boşaltır ve sistem soğuduğunda basınç kritik seviyenin altına düşer. Sonuç, sabahları soğuk petek, akşamları damlayan emniyet ventilidir.

Ön basınç kuralı ısıtma tarafında hidrofor tarafından farklıdır. Isıtma genleşme tankının ön basıncı, sistemin soğuk dolum basıncına eşit ya da ondan 0,1-0,2 bar düşük ayarlanır. Soğuk dolum basıncı 1,5 bar olan bir tesisatta tank ön basıncı 1,3-1,5 bar olmalıdır. Fabrika çıkışı çoğu tankta bu değer 1,0 bardır ve yüksek binalarda mutlaka yeniden ayarlanması gerekir.

Tank hacmi de ayrı bir hesap konusudur. Pratik kabul, sistem su hacminin yüzde 6-10'u kadar tank hacmidir; 200 litrelik bir tesisat için 12-20 litre uygundur. Kombilerin içindeki 6-8 litrelik standart tank, radyatör hacmi büyük eski binalarda yetersiz kalır ve harici ilave tank gerekir. Hesap yöntemi ve seçim adımları için ayrıntılı rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Genleşme Tankı Hesabı)

Kalorifer peteği hava yapıyor şikâyeti, peteğin üst kısmının soğuk kalmasıyla kendini gösterir. Hava sudan hafif olduğu için petek içinde en üstte toplanır ve o hacimde su dolaşımını tamamen keser. Peteğin altı 60 °C iken üstünün 25 °C olması bu tablonun klasik görüntüsüdür. Elini peteğin üzerinde yukarı doğru gezdiren bir kullanıcı, sıcaklığın kesildiği net bir çizgi hisseder.

Havanın kaynağı üç yerdedir. Birincisi doldurma sırasında sisteme giren havadır; her tahliye ve dolum işlemi yeni hava demektir. İkincisi taze doldurma suyu içinde çözünmüş gazlardır; 10 °C'deki su litre başına yaklaşık 25 mL çözünmüş gaz taşır ve bu gaz ısındıkça açığa çıkar. Üçüncüsü emiş tarafındaki negatif basınç bölgelerinden içeri sızan havadır; özellikle üst katlarda basınç yetersizse petek vanası rakorlarından hava emilir.

Hava alma işleminin sırası önemlidir ve çoğu kullanıcı bu sırayı ters uygular. Doğru sıra şudur: kombiyi ve sirkülasyon pompasını durdurun, 15-20 dakika bekleyin ki hava kabarcıkları yükselip peteklerin üst kısmında toplansın. Ardından en alt kattan başlayarak yukarı doğru ilerleyin ve her peteğin purjörünü su kesintisiz gelene kadar açık tutun. Pompa çalışırken hava almak, kabarcıkları sistemde dolaştırdığı için işlemi yarım bırakır.

Hava sorunu tekrar ediyorsa kalıcı çözüm otomatik hava atıcı ve mikro kabarcık ayırıcıdır. Kollektör üzerine ve sistemin en yüksek noktasına takılan otomatik purjörler, biriken havayı sürekli tahliye eder. Kazan çıkışına monte edilen bir mikro kabarcık ayırıcı, su içinde çözünmüş gazları da yakalar. Caleffi gibi markaların hava ayırıcı ve pislik tutucu grupları bu iş için tasarlanmıştır ve gidiş hattında, pompanın emişinden önce konumlandırılır.

Sirkülasyon pompası çalışmıyor ne yapmalı sorusunun cevabı, parça değiştirmeden önce yapılacak beş kontroldür: enerji, komut, mekanik serbestlik, hava ve akış yönü. Beşi de temiz çıktıktan sonra pompa gerçekten arızalıdır ve ancak o zaman değiştirilmelidir.

Kontrol 1, enerjidir. Pompanın klemens kutusundaki gerilimi multimetre ile ölçün; tek fazlı bir konut pompasında 220-240 V beklenir. Gerilim yoksa sorun pompa değil, kazan kartı, oda termostatı kontağı veya sigortadır. Gerilim varsa ve pompa hiç ses çıkarmıyorsa sargı kopmuş olabilir; motor sargı direncini ölçmek bunu doğrular.

Kontrol 3, mekanik serbestliktir. Islak rotorlu pompaların ortasındaki büyük tapa sökülerek rotor miline ulaşılır. Enerjiyi kestikten sonra tapayı yavaşça açın; bir miktar su gelmesi normaldir. Düz uçlu tornavida ile mile bastırıp çevirin. Mil elle dönmüyorsa rotor kilitlenmiştir. Dönüyor ama sert geliyorsa kireç ve çamur birikmiştir.

Kontrol 4, havadır. Aynı tapa gevşetildiğinde sudan önce uzun bir tıslama geliyorsa pompa gövdesinde hava kilidi vardır. Kontrol 5, yöndür. Pompa gövdesindeki ok, akış yönünü gösterir ve gidiş hattında kazandan peteklere doğru olmalıdır. Ok ters yöndeyse pompa döner, ses çıkarır, akım çeker ama sistemde işe yarar bir debi oluşturmaz.

Bu beş kontrol, sahaya çıkan ekibin yaptığı ilk işlerdir ve çoğu vakada sonucu tek başına belirler. Pompa seçimi, gam alternatifleri ve devreye alma desteği için pompa sistemleri sayfamızı inceleyebilirsiniz. (Detay: Pompa Sistemleri)

Rotor kilidi, ıslak rotorlu sirkülasyon pompalarının en yaygın mekanik arızasıdır. Islak rotorlu pompalarda mil ve rotor, sistemin kendi suyu içinde döner ve bu su ile yağlanır. Suda biriken kireç, kum ve manyetit tozu, rotor ile gömlek arasındaki 0,2-0,4 mm'lik boşlukta sıkışır. Uzun duruşlardan sonra bu tortu sertleşir ve motor mili döndürecek momenti üretemez.

Belirti çok tanıdıktır: ısıtma sezonunun ilk gününde kombi çalışır, gidiş borusu ısınır ama petekler soğuk kalır. Pompadan sürekli bir uğultu duyulur, gövde motor tarafından ısınır fakat hidrolik gövde soğuk kalır. Yaz boyunca hiç dönmemiş bir pompada bu tablo tipiktir ve modern pompalardaki yaz aylarında haftada bir kez kısa süre dönen otomatik kilitlenme koruması tam da bunu önlemek içindir.

Ölçüm ve teşhis şöyledir: enerji varken pompadan uğultu geliyor fakat gidiş-dönüş sıcaklık farkı 30 K'nin üzerindeyse, çekilen akım anma değerinin üzerindeyse ve gövde sıcaklığı gidiş borusunun belirgin altındaysa rotor kilidi kesindir. Pense ampermetre ile ölçülen akımın etiket değerinden yüksek çıkması, motorun dönemeyen bir yükü zorladığını gösterir.

Çözüm adımları sırayla uygulanır. Enerjiyi panodan kesin, pompanın önündeki ve arkasındaki küresel vanaları kapatın, orta tapayı gevşetip basıncı boşaltın. Tornavida ile mili her iki yönde birkaç tur çevirin; direnç azalana kadar tekrarlayın. Tapayı takıp vanaları açın ve pompayı en yüksek kademede 2-3 dakika çalıştırın, ardından normal kademeye alın. Bu işlem vakaların büyük bölümünü parça değiştirmeden çözer.

Kilit tekrar ediyorsa asıl sorun su kalitesidir. Sistem suyunda çamur varsa gidiş hattına manyetik filtre takmak ve tesisatı kimyasal temizlikten geçirmek gerekir. Manyetit, demir oksit yapısı nedeniyle mıknatısla tutulur ve manyetik filtreler bu yüzden çok etkilidir. Periyodik bakım kalemleri ve aralıkları için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Bakımı)

Kondansatör, tek fazlı asenkron sirkülasyon pompalarında yardımcı sargıya faz kayması sağlayarak dönme momentini oluşturan elemandır. Kondansatör zayıfladığında ya da tamamen bozulduğunda motor manyetik alan üretir fakat dönme yönünü belirleyemez. Sonuç, dönmeyen ama vızıldayan bir pompadır. Bu arıza rotor kilidiyle karıştırılır; ayrımı mili elle çevirmek yapar.

Ayırt edici test şudur: enerji kesikken mil tornavida ile serbestçe dönüyorsa mekanik kilit yoktur. Enerji verildiğinde pompa yine dönmüyor, sadece uğulduyorsa ve mile hafifçe bir başlangıç dönüşü verildiğinde dönmeye başlıyorsa suçlu kondansatördür. Bu davranış klasik bir kalkış momenti kaybıdır ve teşhisi neredeyse kesindir.

Ölçüm için kapasitans ölçebilen bir multimetre gerekir. Konut tipi sirkülasyon pompalarında kondansatör değeri tipik olarak 1,5-4 µF bandındadır ve etiketin üzerinde yazar. Enerjiyi kesip kondansatörü sökün, uçlarını bir direnç üzerinden kısa devre ederek boşaltın, sonra ölçün. Okunan değer etiket değerinin yüzde 10'undan fazla altındaysa kondansatör yorulmuştur ve değiştirilmelidir. Gövde şişmiş, uçlarından sızıntı var veya yanık kokuyorsa ölçüme gerek yoktur.

Bir uyarı gereklidir: kondansatör enerji kesildikten sonra da yük tutar. Sökmeden önce mutlaka uçları arasında boşaltma yapılmalı ve çıplak elle uçlara dokunulmamalıdır. Değişimde aynı kapasitans ve aynı ya da daha yüksek gerilim sınıfı seçilir. Daha yüksek µF değeri takmak momenti artırmaz, sargıyı ısıtır ve motoru yakar. Elektronik kontrollü modern pompalarda ise ayrı bir kondansatör yoktur; bu arıza tipi yalnızca klasik asenkron modellerde görülür.

Sirkülasyon pompası kademe ayarı, uzak petekler ısınmıyor şikâyetinin en hızlı çözülen nedenidir. Klasik üç kademeli pompalarda kademe anahtarı 1, 2 ve 3 konumlarındadır; her kademe farklı bir devir ve dolayısıyla farklı bir debi-basma eğrisi verir. Kademe 1'de kalmış bir pompa, tesisatın sürtünme kaybını yenemez ve akışkan en kolay yoldan, yani kazana en yakın peteklerden dönerek kısa devre yapar.

Kapalı bir ısıtma devresinde pompanın yenmesi gereken şey binanın yüksekliği değildir; bu, sahada en sık yapılan kavram hatasıdır. Kapalı devrede yükselen su sütunu, dönüşte aynı yüksekliği geri verir ve statik yükseklikler birbirini götürür. Pompa yalnızca boru sürtünme kaybını, vana ve fitting kayıplarını, kazan ile petek iç dirençlerini yener. Bu yüzden 5 katlı bir binada bile gereken basma yüksekliği çoğu zaman 3-6 mSS bandındadır.

Hesap adım adım şöyle yapılır. Önce en uzak peteğe giden ve dönen toplam boru uzunluğunu ölçün; beş katlı bir binada bu tipik olarak 90 m olsun. Konut tesisatında birim sürtünme kaybı için 100-150 Pa/m tasarım değeri kullanılır. 90 m çarpı 130 Pa/m eşittir 11.700 Pa bulunur. Vana, dirsek ve kollektör kayıpları için yüzde 40 ilave yapılır: 11.700 çarpı 1,4 eşittir 16.380 Pa.

Sonuç dönüşümü basittir: 1 mSS yaklaşık 9.810 Pa'dır. 16.380 bölü 9.810 eşittir 1,67 mSS. Buna kazan eşanjörü direnci için 0,8 mSS ve termostatik vanaların otorite payı için 1,0 mSS eklenirse toplam yaklaşık 3,5 mSS olur. Yani bu bina için 6 mSS basma yüksekliğine sahip bir pompa yeterlidir; 3 mSS'lik bir pompa ise uzak kolonları besleyemez.

Ayarın nasıl yapılacağı pompa tipine göre değişir. Üç kademeli klasik pompalarda anahtar bir üst kademeye alınır ve 30 dakika sonra en uzak peteğin sıcaklığı yeniden ölçülür. Grundfos ALPHA2 25-60 ve Wilo Yonos PICO gibi elektronik kontrollü modellerde ise sabit kademe yerine çalışma modu seçilir: radyatörlü sistemlerde orantılı basınç, yerden ısıtmada sabit basınç modu doğru tercihtir. Seçim kriterlerinin tamamı için ilgili rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Sirkülasyon Pompası Seçimi)

Kademeyi sürekli en üste almak da bir çözüm değildir. Fazla debi, ΔT'yi 5 K'nin altına indirir, kazanın yoğuşma verimini düşürür, vanalarda akış gürültüsü yaratır ve enerji tüketimini artırır. Sabit kademeli eski bir pompa 60-90 W çekerken, EN 16297 ve ErP 641/2009 kapsamındaki EEI değeri 0,20 veya altında olan modern bir pompa aynı işi ortalama 5-25 W ile yapar. Yılda 5.000 saat çalışan bir sistemde bu fark yaklaşık 300 kWh/yıl tasarrufa karşılık gelir.

Hava kilidi, pompa gövdesi içinde biriken havanın çarkın su ile temasını kesmesi ve pompanın hiç debi üretememesi durumudur. Hava sudan yaklaşık 800 kat hafif olduğu için çark merkezinde toplanır ve dönen çark yalnızca havayı karıştırır. Pompa sessizce döner, akım çeker, ama sistemde hiçbir hareket olmaz. Bu, arızalı görünmeyen bir arızadır ve teşhisi en çok geciken nedendir.

Belirti şudur: pompa döndüğü duyuluyor, gövde titriyor, buna karşılık gidiş-dönüş sıcaklık farkı 30 K'nin üzerinde ve tüm petekler soğuk. Akım ölçümü ayırt edici bilgiyi verir: hava kilidinde çekilen akım anma değerinin altındadır, çünkü havayı karıştırmak suyu basmaktan çok daha az güç ister. Rotor kilidinde ise akım anma değerinin üzerindedir. Bu tek ölçüm iki nedeni kesin olarak ayırır.

Çözüm, pompa üzerindeki hava tahliye vidasıdır. Enerjiyi kesin, orta tapayı ya da varsa küçük purjör vidasını yavaşça gevşetin ve önce havanın, sonra kesintisiz suyun gelmesini bekleyin. İşlem sırasında 60-80 °C su gelebileceği için altına kap koyun ve elinizi doğrudan tutmayın. Su kesintisiz akmaya başladığında vidayı kapatın ve pompayı en yüksek kademede kısa süre çalıştırarak kalan kabarcıkları sisteme atın.

Hava kilidi tekrar ediyorsa montaj konumunu kontrol edin. Islak rotorlu pompaların mili mutlaka yatay olmalıdır; mil düşey konumda monte edildiğinde rotor gömleğinin üst kısmında sürekli bir hava cebi kalır ve yatak yağlanması bozulur. Gövde düşey boruya takılabilir, ancak motor mili her hâlde yatay durmalıdır. Bu tek kural, yerinde yapılan montaj hatalarının önemli bölümünü ortadan kaldırır.

Ters montaj, pompanın gövdesindeki akış yönü okunun tesisattaki gerçek akış yönüyle uyuşmaması durumudur. Sirkülasyon pompaları tek yönlü çalışır; ters bağlandığında çark suyu emmesi gereken ağızdan basmaya çalışır. Verim yüzde 70-80 oranında düşer, gürültü artar ve sistemde ölçülebilir bir debi oluşmaz. Petekler ılık bile olmaz.

Teşhis gözle yapılır. Pompa gövdesinin yan yüzeyindeki ok, kazandan peteklere doğru, yani gidiş yönünde bakmalıdır. Emin olmak için pompa çalışırken giriş ve çıkış boru sıcaklıklarını ölçün; doğru montajda çıkış tarafı gidiş kollektörüne bağlıdır. İkinci gösterge sestir: ters bağlı bir pompada kavitasyona benzer, düzensiz bir hırıltı duyulur.

Konumlandırma da en az yön kadar önemlidir. Pompa, genleşme tankı bağlantı noktasının hemen ardından, yani nötr noktadan sonra gelecek şekilde yerleştirilmelidir. Bu düzende pompa sisteme pozitif basınç uygular ve üst kattaki petekler hava emmek yerine dolu kalır. Pompa genleşme tankından önce konumlandırılırsa, yani emişi tank tarafındaysa, sistemin üst noktalarında negatif basınç oluşur ve rakor contalarından içeri hava emilir.

Kalorifer petekleri ısınmıyor şikâyetinin önemli bir bölümünde pompa tamamen sağlamdır ve suçlu tesisattaki üç elemandan biridir: kirli filtre, ayarsız denge vanası, sıkışmış termostatik vana. Bu üç neden birlikte, uzak petekler ısınmıyor tablosunun büyük çoğunluğunu oluşturur ve hiçbiri pompa değişimiyle çözülmez.

Kirli filtre en hızlı kontrol edilenidir. Kazan dönüşündeki pislik tutucunun süzgeci, ilk ısıtma sezonunda tesisat montaj artıklarıyla, sonraki yıllarda manyetit ile dolar. Tıkanma seviyesi, filtre giriş ve çıkış boru sıcaklıkları arasındaki farkla anlaşılır; temiz bir filtrede fark 1 K'nin altındadır, 3 K'yi geçen fark ciddi bir basınç kaybı demektir. Filtre süzgecini sökerken sistemi izole edin ve süzgeci ters yönde yıkayın.

Denge vanası, her kolona ya da her devreye ulaşan debiyi tasarım değerine sabitleyen ayarlanabilir bir vanadır. Ayarsız bir tesisatta su, direnci en düşük yoldan gider; kazana en yakın kolon tasarım debisinin iki katını alırken en uzak kolon yarısını alır. Sonuç, alt katta terleyen, üst katta üşüyen bir bina olur. Caleffi denge vanası ve benzeri statik dengeleme vanaları, ölçüm nipelleri üzerinden basınç farkı okunarak ayarlanır ve her kolon hesaplanan debiye kilitlenir.

Ayar yöntemi şudur: her kolon için tasarım debisi hesaplanır, vananın debi-basınç tablosundan o debiye karşılık gelen basınç farkı bulunur, manometre ile ölçülerek vana bu değere kısılır. Kolonlar en uzaktan en yakına doğru sırayla ayarlanır. İşlem sonunda tüm kolonların dönüş sıcaklıkları birbirine 3-4 K içinde yaklaşır; bu, dengelemenin başarılı olduğunun en pratik kanıtıdır.

Termostatik vana sıkışması ise tek peteğin soğuk kalmasının klasik nedenidir. Termostatik radyatör vanasının içindeki iğne, yaz boyunca aynı konumda kalınca kireç ve tortu ile sıkışır ve ısıtma sezonu başlarken açılamaz. Belirti nettir: vana başlığı en yüksek konuma alınmasına rağmen petek soğuk kalır, gidiş borusu vanaya kadar sıcak, vanadan sonrası soğuktur.

Çözüm çoğu zaman parça değiştirmeden mümkündür. Termostatik başlığı sökün; altında yaylı bir iğne göreceksiniz. İğneye pense ile hafifçe bastırıp bırakın, birkaç kez tekrarlayın. Serbest kalan iğne yay kuvvetiyle geri fırlıyorsa vana sağlamdır. Hareket etmiyorsa vana içi kartuşu değiştirilmelidir. Danfoss RA-N termostatik vana gibi kartuşu değiştirilebilen serilerde bu işlem tesisatı boşaltmadan yapılabilir. Motorlu ve termostatik vana seçenekleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Motorlu Vana Rehberi)

Uzak petekler ısınmıyor tablosu, hidrolik dengesizliğin klasik göstergesidir. Hidrolik denge, her devreye tasarım debisinin ulaşmasını sağlayacak biçimde direnç dağılımının ayarlanmasıdır. Dengelenmemiş bir binada toplam debi yeterli olsa bile dağılımı yanlıştır; kazana yakın petekler suyu kısa devre ettirir, uzak petekler aç kalır.

Sorunu doğrulamanın en hızlı yolu dönüş sıcaklığı taramasıdır. Sistem tam yükte çalışırken her peteğin dönüş borusu sıcaklığını sırayla ölçün ve not alın. Dengeli bir tesisatta bu değerler birbirine 3-5 K içinde yakındır. Kazana yakın peteklerde 60 °C, uzak peteklerde 35 °C okunuyorsa dengesizlik kanıtlanmıştır ve çözüm pompa büyütmek değil, yakın petekleri kısmaktır.

Dengelemenin ilk adımı hep aynıdır ve sezgiye terstir: yakın petekleri kısın. Kullanıcının refleksi uzak peteği daha çok açmaktır, oysa uzak petek zaten sonuna kadar açıktır. Yakın peteklerin dönüş vanaları kademeli kısıldığında sistem direnci yeniden dağılır ve su uzak kolona yönelir. İşlem her seferinde çeyrek tur yapılır, 20-30 dakika beklenir ve sıcaklıklar yeniden ölçülür.

Üçüncü adım, pompayı doğru moda almaktır. Termostatik vanaların bulunduğu bir radyatör tesisatında orantılı basınç modu kullanılır: vanalar kapandıkça pompa basma yüksekliğini düşürür, gürültüyü ve gereksiz enerjiyi keser. Grundfos MAGNA3 ve Wilo Stratos MAXO gibi elektronik kontrollü pompalar bu modu kendi ölçtükleri debi ve basınç bilgisiyle otomatik yürütür ve büyük binalarda kolon kolon ayarlama ihtiyacını azaltır.

Yerden ısıtma bulunan karma tesisatlarda denge ayrı bir başlıktır. Yerden ısıtma devresi 35-45 °C gidiş suyu ile çalışırken radyatör devresi 60-70 °C ister; iki devre karışım grubu ve ayrı pompa ile birbirinden ayrılmalıdır. Aynı kollektörden beslendiklerinde yerden ısıtma devresi düşük direncine güvenerek suyun büyük bölümünü çeker ve radyatörler soğuk kalır. Yerden ısıtma sistemleri için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Yerden Isıtma)

Bu ayrım, sirkülasyon pompası arızası şüphesini doğrulamanın ya da çürütmenin en kısa yoludur. Yedi ölçüt yeterlidir; her ölçüt aynı soruyu iki senaryo için yan yana yanıtlar. Üç ya da daha fazla ölçüt pompa sütununa işaret ediyorsa pompaya yönelin, aksi hâlde tesisatı arayın.

• Etkilenen petek sayısı — Pompa kaynaklı: tüm petekler ya da tüm uzak kolon birden soğuk; Pompa dışı: tek petek, tek daire ya da peteğin yalnız bir bölümü soğuk
• Gidiş-dönüş farkı — Pompa kaynaklı: ΔT 30 K üzerinde, dönüş borusu neredeyse ortam sıcaklığında; Pompa dışı: ΔT 10-20 K bandında normal, buna rağmen bazı petekler soğuk
• Pompa gövde sıcaklığı — Pompa kaynaklı: motor sıcak, hidrolik gövde soğuk, gidiş borusuyla arasında 20 K üzeri fark; Pompa dışı: gövde ile gidiş borusu neredeyse aynı sıcaklıkta
• Ses — Pompa kaynaklı: sürekli uğultu, mekanik hırıltı ya da hiç ses gelmemesi; Pompa dışı: pompa normal sesle döner, gürültü varsa vana veya boru kaynaklıdır
• Akım ölçümü — Pompa kaynaklı: anma akımının yüzde 20 üzerinde (rotor kilidi) ya da belirgin altında (hava kilidi); Pompa dışı: akım etiket değerine yakın ve kararlı
• Manometre — Pompa kaynaklı: basınç normal, 1,2-1,8 bar bandında, buna rağmen ısınma yok; Pompa dışı: basınç 0,8 barın altında ya da ısınınca 3 bara fırlıyor
• Zaman içindeki gelişim — Pompa kaynaklı: sorun bir günde, çoğunlukla sezon başında aniden başlar; Pompa dışı: sorun yıllar içinde yavaşça kötüleşir ya da bir tadilattan sonra ortaya çıkar

Pratik bir kısayol da vardır: peteğe elinizi koyup pompayı bir kademe yükseltin. Uzak peteğin sıcaklığı 20-30 dakika içinde belirgin artıyorsa sorun debi tarafındadır ve pompa ya da denge ile çözülür. Hiçbir değişiklik olmuyorsa debi zaten yeterlidir; o peteğin vanasına, içindeki havaya ya da tortusuna bakın. Bu tek deneme, gereksiz pompa değişimlerinin çoğunu baştan önler.

Aynı arıza, pompa tipine göre farklı görünür. Sabit kademeli asenkron pompa iki durumdan birindedir: seçilen kademede döner ya da durur. Frekans kontrollü, yani elektronik kontrollü pompa ise hedef basma yüksekliğini tutmak için devrini sürekli değiştirir ve ekranında ne yaptığını yazar. Bu fark, teşhis süresini doğrudan belirler.

• Kısmi tıkanmaya tepki — Sabit kademeli: debi düşer, ΔT büyür, dışarıdan hiçbir uyarı gelmez; Frekans kontrollü: pompa devri yükseltir, ekranda artan güç tüketimi görülür, arıza erken fark edilir
• Rotor kilidi — Sabit kademeli: uğultu duyulur, motor ısınır, koruma çoğu zaman devreye girmez; Frekans kontrollü: sürücü bloke rotor hatası verir ve otomatik kilit açma denemesi yapar
• Termostatik vanaların kapanması — Sabit kademeli: basma yüksekliği artar, vana ve boru gürültüsü başlar; Frekans kontrollü: orantılı basınç modunda devri düşürür, gürültü ve tüketim azalır
• Enerji tüketimi — Sabit kademeli: sürekli 60-90 W, sezon boyunca 5.000 saatte yaklaşık 350 kWh/yıl; Frekans kontrollü: ortalama 5-25 W, EEI 0,20 altında, tipik olarak 50-100 kWh/yıl
• Teşhis kolaylığı — Sabit kademeli: her şey termometre, manometre ve pense ampermetre ile ölçülür; Frekans kontrollü: hata kodu, anlık debi ve güç göstergesi teşhisi dakikalara indirir
• Yaz kilitlenmesi — Sabit kademeli: uzun duruşta rotor sıkışır, sezon başında klasik arıza; Frekans kontrollü: haftalık otomatik kısa dönüş fonksiyonu sıkışmayı önler
• Yanlış ayarın sonucu — Sabit kademeli: yanlış kademe uzak petekleri soğuk bırakır; Frekans kontrollü: yanlış mod seçimi, örneğin radyatör tesisatında sabit basınç, gereksiz tüketim ve gürültü yaratır

Elektronik kontrollü bir pompada ilk bakılacak yer ekrandır. Anlık güç tüketimi sürekli maksimumdaysa sistemde direnç artmıştır: kirli filtre, kapalı vana ya da tıkalı kolon aranır. Güç çok düşük bir değerde asılı kalıyorsa ya ısı talebi yoktur ya da pompa hava basıyordur. Grundfos ALPHA2 25-60 ve Wilo Yonos PICO gibi konut tipi modeller bu bilgiyi doğrudan ön panelde watt cinsinden gösterir ve teşhisi tek bakışa indirir.

Bir uyarı yerinde olur: elektronik kontrollü pompaya geçmek soğuk petek sorununu kendiliğinden çözmez. Değişken devir, dağılımı ve kısmi yük verimini iyileştirir; tıkalı bir peteği açmaz, hava alınmamış bir sistemi doldurmaz, ayarsız bir kolonu dengelemez. Marka ve gam alternatifleri için taşıdığımız markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)

Aşağıdaki akış, sahada uyguladığımız sırayı özetler. Her adım bir önceki adımın sonucuna bağlıdır ve amaç, en ucuz ölçümü en başa koyarak pahalı müdahaleleri en sona bırakmaktır. Akışı sırayla uygulayan bir kullanıcı, servis çağırmadan önce sorunun hangi kümede olduğunu belirler.

• Adım 1 (2 dakika) — Manometreyi okuyun. Soğuk sistemde 1,0-1,5 bar dışında bir değer varsa önce basıncı düzeltin, sonra devam edin.
• Adım 2 (3 dakika) — Kazan gidiş borusuna dokunun. Soğuksa sorun ısı üretimindedir; kazan/kombi arızası, gaz beslemesi ya da termostat komutu aranır ve pompa şüpheden çıkar.
• Adım 3 (5 dakika) — Gidiş ve dönüş sıcaklıklarını ölçüp ΔT'yi hesaplayın. 10-20 K normal, 30 K üzeri debi eksikliği, 5 K altı aşırı debi anlamına gelir.
• Adım 4 (2 dakika) — Pompa gövdesine dokunun ve sesini dinleyin. Sessiz ve soğuksa enerji kontrolü, uğulduyor ve dönmüyorsa rotor kilidi veya kondansatör kontrolü yapılır.
• Adım 5 (5 dakika) — Pompa orta tapasını gevşetip mili çevirin ve havayı tahliye edin. Bu tek adım, pompa şüphelenilen vakaların önemli bölümünü çözer.
• Adım 6 (5 dakika) — Petek taraması yapın: her peteğin üst, alt, gidiş ve dönüş sıcaklıklarını not alın. Ortaya çıkan desen, dört ana tablodan hangisinde olduğunuzu söyler.
• Adım 7 (5 dakika) — Soğuk peteklerin purjörünü açın. Hava geliyorsa hava alma prosedürünü uygulayın ve her petekten sonra basıncı kontrol edin.
• Adım 8 (3 dakika) — Kirli filtre kontrolü yapın. Pislik tutucunun giriş-çıkış sıcaklık farkı 3 K'yi geçiyorsa süzgeci sökün ve ters yönde yıkayın.
• Adım 9 (isteğe bağlı) — Uzak petekler hâlâ soğuksa pompa kademesini bir üst konuma alın ve 30 dakika sonra yeniden ölçün. İyileşme varsa çözüm dengeleme, yoksa neden başka yerdedir.
• Adım 10 — Tüm adımlar temiz çıktıysa sorun tesisatın hidrolik dengesindedir ve kolon bazında dengeleme, kalibre vana ve gerekiyorsa pompa yenileme ile çözülür.

Bazı belirtiler teşhis beklemez. Aşağıdaki durumlardan biri varsa kazan ve pompa panodan derhal kapatılmalı, sistem uzman kontrolüne kadar çalıştırılmamalıdır.

• Pompadan ya da kazan panosundan yanık kokusu, duman veya renk değişimi gelmesi — sargı veya kart yanması başlamıştır
• Pompa gövdesine, boruya ya da panoya dokunulduğunda karıncalanma hissedilmesi — elektrik kaçağı vardır; dokunmayın, ana panodan enerjiyi kesin
• Kaçak akım rölesinin tekrar tekrar atması — röle görevini yapıyordur; kurma denemesi yerine izolasyon ölçümü gerekir
• Manometrenin 3 barı aşması ve emniyet ventilinin sürekli su boşaltması — genleşme tankı devre dışıdır; aşırı basınç boru ve rakor patlamasına yol açar
• Kazan dairesinde su birikmesi veya ıslanmış elektrik bağlantısı — enerjiyi uzaktan kesin ve suya girmeyin
• Borularda çekiç sesi ve şiddetli titreşim — su darbesi ya da kavitasyon vardır; devam etmek bağlantıları ve pompayı kalıcı hasara uğratır
• Doğal gaz kokusu — hiçbir elektrik anahtarına dokunmadan gaz vanasını kapatın, pencereleri açın ve dışarıdan acil bildirim yapın