Peteklerin Altı Soğuk Üstü Sıcak: Neden Olur ve Nasıl Çözülür?

Bu belirti, üç farklı nedenin ortak dışavurumudur: radyatör içinde tortu birikimi, termostatik vana sorunu ve devre dengesizliği. Üçünü birbirinden ayıran ve hiçbir alet gerektirmeyen bir saha testi vardır. Peteği elinizle üstten alta doğru tarayın; sıcaklık gradyanı düzenli mi, yoksa belirgin bir kesim noktası var mı?

Tortu birikimi, petekte belirgin bir üst-alt sınır çizer: üst yarı elle tutamayacak kadar sıcak, alt yarı ise ılık veya soğuktur. Bu sınır, kanalları tıkayan çamurun yüksekliğine karşılık gelir. Termostatik vana sorunundan kaynaklanan tabloda ise sıcaklık daha homojendir; tüm petek soluk sıcak ya da giriş tarafı daha sıcak görünür. Devre dengesizliğinde ise belirtinin aynı anda birden fazla petekte görülmesi ve bu peteklerin genellikle ana kollektörden en uzak noktada olması tipiktir.

2026 itibarıyla Kadıköy'deki saha servis çağrılarında peteğin altı soğuk üstü sıcak vakalarının yaklaşık yüzde 65'i tortu, yüzde 25'i termostatik vana ve yüzde 10'u devre dengesizliğinden kaynaklanmaktadır. Bu oran, teşhis sırasını belirler: önce tortu, sonra vana, ardından denge. Tortudan başlamak doğrudur çünkü hem en yaygın neden hem de en kolay dışlanan nedendir: termostatik vananın başlığını çıkarıp iğneyi elle açtığınızda alt kısım ısınıyorsa tortu yoktur; ısınmıyorsa tortu büyük olasılıktır.

Manyetit, ısıtma tesisatındaki çelik boru ve radyatörlerin zamanla oksitlenmesiyle oluşan demir oksit çamurudur ve manyetik özellik taşır. Kalorifer peteklerinde tortu birikimi, manyetit çamurunun akış hızının düşük olduğu radyatör alt kenarında ve alt manifosta birikmesiyle başlar. Radyatör içinde su hızı boru hattına göre çok daha düşüktür; 0,1-0,2 m/s civarındaki bu hızlarda manyetit asılı kalamaz ve yerçekimiyle dibe çöker.

Birikim derinleştikçe radyatörün alt kesiminde aktif alan daralır. Sıcak su giriş manifostasından radyatöre girer, üst kanallarda ısısını verir ama alt kanallara geçemez. Sonuç, peteğin üst yarısının normal sıcaklıkta, alt yarısının ise çamur tabakasının kalınlığıyla orantılı biçimde soğuk kalmasıdır. Peteğin ısı transferi nominal kapasitesinin yüzde 30-40 altına düşebilir ve bu kayıp doğrudan enerji faturasına yansır.

Kireç tortusu da alt kesimde birikir. Sert su kullanılan sistemlerde kalsiyum karbonat, ısının yüksek olduğu yüzeylerde çökelir. Peteğin iç yüzeyinde biriken her 1 mm kireç tabakası, radyatör ısı transferini yaklaşık yüzde 8-10 düşürür. Kireç kimyasal olarak çözündürülebilir, manyetit birikimi radyatör içinde ise manyetik separatörle veya fiziksel temizlikle giderilir. İkisi birlikte görülüyorsa petek yıkama işlemi kaçınılmazdır.

Tortu birikiminin ilerleyişi, sistemin çalışma biçimiyle doğrudan ilişkilidir. Sürekli açık çalışan tek bölgeli sistemlerde tortu belirli peteklere yığılır; termostatik vanalarla yönetilen çok bölgeli sistemlerde ise her bölge farklı oranda debi aldığından yığılma bölgeden bölgeye değişir. Özellikle ısıtma sezonu boyunca kapalı kalan oda veya depo gibi bölümlerdeki petekler, yıl boyunca düşük debide çalıştığından daha hızlı tortu biriktirir ve açıldığında sistem kalanından belirgin biçimde soğuk kalır. Bu nedenle kapalı bölümlerdeki petekler yılda en az bir kez tam debiyle çalıştırılıp gidiş-dönüş sıcaklık farkı kontrol edilmelidir.

Tespit basittir ve tesisat sisteminden sökmeden yapılabilir. Elle tıklama testi: radyatörün alt kenarına hafifçe vurun; içi dolu bir radyatörde ses küt ve kısa, tortulu radyatörde ise mat ve boğuk çıkar. İkinci yol termal kamerayla taramadır; herhangi bir termal görüntüleme uygulaması soğuk-sıcak sınırı görünür kılar. Her iki yöntem de kesin değildir; doğrulama için demontaj veya sistem yıkama sonuçlarına bakılır ve sonuçlar karşılaştırılır.

Manyetit nedir ısıtma tesisatı için neden önemlidir sorusunun cevabı: manyetit, Fe3O4 bileşimindeki demir oksit çamurudur ve ısıtma devresindeki çelik boru ile radyatörlerin oksijene maruz kalmasıyla oluşur. Manyetik özelliği nedeniyle pompa rotoru, kazan eşanjörü gibi manyetik alanlara yakın noktalarda yoğun birikir. Isıtma tesisatında manyetit üç açıdan tehlikelidir: radyatör alt kanallarını tıkayarak ısı transferini düşürür, pompa yatak aşınmasını hızlandırır ve kazan eşanjörü bozulmasına yol açar.

Manyetit birikiminin hızı tesisatın yaşına, su kalitesine ve oksijen bariyeri olmayan boru kullanımına göre değişir. Oksijen bariyersiz plastik borularda duvardan sürekli oksijen difüzyonu olur; bu oksijen çelik yüzeylerde korozyonu hızlandırır. TS EN 12828 standardı kapalı sıcak su ısıtma sistemlerinde su kalitesi ve oksijen sınırı için değerler belirler. Dolum suyunda çözünmüş oksijen konsantrasyonu 0,1 mg/L'nin altında tutulmalıdır; bu sınırın üzerinde korozyon riski belirgin biçimde artar.

Manyetit birikiminin somut göstergesi, ısıtma sezonu başlarken devreden çıkan koyu kahverengi veya siyah sudur. Sistem boşaltıldığında bu rengi gören teknisyen, devrede manyetit birikiminin ilerlediğini anlar. Piyasada mevcut test kitleriyle dolum suyunun demir konsantrasyonu ölçülebilir; 0,5 mg/L üzerinde demir değeri manyetit birikiminin kanıtıdır.

Manyetit birikimi ile karıştırılan bir diğer renk değişimi kahverengi pas tortusudur. Pasın kaynağı çelik boru korozyonudur ve manyetit gibi manyetik özellik taşımaz. Pratik ayrım şöyledir: devredeki suya güçlü bir mıknatıs tutarsanız manyetit partikülleri mıknatısa yapışır, pas partikülleri yapışmaz. Bu basit test, manyetik separatörün yeterli olup olmayacağını ya da ek filtre gerekip gerekmediğini belirler. Her iki kirlilik türü de birlikte görülebilir; bu durumda hem manyetik çekirdek hem de mekanik elek özelliği taşıyan kombine separatör modeli seçilmelidir.

Tortu pislik ayırıcı separatörler, ısıtma devresinde sirkülasyon eden manyetit, kireç artığı ve metal partikülleri ana akış hattından ayırarak bir toplama haznesinde biriktiren filtre elemanlardır. Kalıcı çözümün temel taşıdır; petek yıkamak mevcut tortunu giderir ama devredeki kirliliği durdurmaz, tortu pislik ayırıcı separatörler ise yeni birikimi kaynağında keser.

Tortu ayırıcı separatör kurulum yeri belirleyicidir. Separatör, tesisat dönüş hattına, kazan veya kombi girişinden hemen önce monte edilir. Bu konumda sistemin tüm suyu separatörden geçer ve en kirli su — radyatörlerden dönen ve manyetit taşıyan su — filtrelenerek temizlenmiş olarak kazana girer. Tortu ayırıcı separatör kurulumu için atlamalı veya yan kol tercih edilmemelidir; bu montaj biçimlerinde toplam debinin yalnızca bir kısmı işlenir ve verim düşer.

Pomeka tortu separatör ürün grubu, DN 20'den DN 80'e kadar farklı anma çaplarında seçenek sunar. Manyetik çekirdekli modeller hem partikül tortusu hem manyetit için uygundur; salt elek tipi modeller ise manyetit tutmaz, yalnızca mekanik partikülleri yakalar. Seçim kılavuzu: sistem debisi m³/h cinsinden hesaplanır, pomeka tortu separatör nominal debisi bu değeri karşılamalıdır ve boru çapıyla uyumlu DN seçilmelidir. Tahliye sıklığı sistemin sertlik derecesine bağlıdır; ilk yıl üç ayda bir, sonraki yıllarda yılda en az bir kez tahliye yapılması önerilir. (Detay: https://www.pomeka.com/tortu-pislik-ayirici-separatorler)

Tortu pislik ayırıcı separatörlerin boyutlandırma hesabı doğrudan boru çapından yapılır. DN 20 boru hattı için DN 20 separatör, DN 25 için DN 25, DN 32 için DN 32 veya DN 40 separatör seçilir. Baskı kaybı değeri sıfıra yakındır; ana hatta ek direnç oluşturmaz. Montaj konumu dikey veya yatay boru hattına göre değişebilir; dikey montajda tortu graviteyle daha hızlı çöker. Bazı modellerde entegre manyetik çubuk bulunur; bu çubuk, elek yüzeyi devre dışı kalsa bile manyetit tutmayı sürdürür ve ek bir güvenlik katmanı sağlar.

Termostatik radyatör vanası petek sıcaklığını doğrudan kontrol eder: oda sıcaklığını algılayan bir sensör ve bu sensörün hareketiyle radyatöre giren su debisini kısıp açan mekanik bir iğneden oluşur. Termostatik radyatör vanası petek sıcaklığı üzerindeki etkisi en net olarak kısılma durumunda görülür; iğne kısmen kapandığında debisi düşen su, üst kanallarda ısısını verir ama alt kesimlere ulaşamaz.

Ayırt etmek için vananın başlığını çıkarıp iğneyi elle tam açık konuma alın ve 15-20 dakika bekleyin. Bu süre içinde petek alt kesimine ısı ulaşıyorsa sorun vanadaydı, hâlâ alt soğuksa sorun tortudur. Termostatik radyatör vanası tıkalı olduğunda genellikle iğne yuvası çevresinde biriken kireç görülür; iğne tam oturmaz ya da tam açılamaz. Tıkalı iğne kimyasal temizleyiciyle yıkanabilir veya kafa değişimi yapılabilir.

Pomeka Mekanik'te termostatik radyatör vanaları Danfoss, Resideo Honeywell ve Caleffi markalarında mevcuttur. Termostatik radyatör vanaları Danfoss RA ve RA-N serilerinde DN 10'dan DN 25'e kadar seçenek sunar; Kv değerleri 0,1-1,5 m³/h arasında değişir. Resideo T9001W0 Thera2 Design termostatik radyatör vanası PN 10 ve 90 °C sıcaklık sınırında çalışır; Kv değeri seriye göre 0,10-0,82 m³/h'dir. Termostatik radyatör vanası seçim rehberi için: (Detay: Termostatik Radyatör Vanası Nedir? Doğalgaz Faturasını Gerçekten Düşürür mü?). Ürün sayfası için: (Detay: https://www.pomeka.com/termostatik-radyator-vanalari)

Termostatik radyatör vanasındaki 1-5 skalası doğrudan sıcaklık değeri değil, oda sıcaklığı hedefi aralığıdır. Danfoss ve çoğu standartta 1 yaklaşık 12-14 °C, 2 yaklaşık 16 °C, 3 yaklaşık 20-22 °C, 4 yaklaşık 24 °C ve 5 yaklaşık 28-30 °C oda hedefine karşılık gelir. Oda sıcaklığı hedefe ulaştığında vana kapanır, petek soğur; sıcaklık düşünce vana açılır.

Altı soğuk üstü sıcak belirtisi termostatik vana ayarıyla ilişkiliyse genellikle vana düşük konumdadır ve oda sıcaklığı hedefe yakın olduğu için sürekli kısılı çalışmaktadır. Bu durumda petek hiçbir zaman tam debiyle çalışmaz, dolayısıyla alt kesimlere su geçemez. Çözüm vana ayarını bir tık açmak değil, odanın gerçek sıcaklığını ölçmek ve bunu hedefle karşılaştırmaktır. Ayrıntılı vana ayar rehberi için: (Detay: Danfoss Termostatik Vana Ayarları: 1-2-3-4-5 Kaç Derece Demek?)

Vana konumunu değiştirmeden önce oda sıcaklığını bir termometre ile ölçün. Vana 3 konumundayken oda 20 °C'deyse ve petek üstü sıcak altı soğuksa neden vana değil, tortudur. Vana 3 konumundayken oda 16 °C ise neden termostatik radyatör vanası tıkalı veya devre dengesizliğidir. Bu basit ayrım, gereksiz vana kafası değişimlerini ve gereksiz petek söküp takma işlemlerini önler.

Devre dengesizliği petek soğuk belirtisi, ısıtma sistemindeki radyatörlerin ihtiyaçlarıyla orantısız debi almasından kaynaklanır. Ana kollektörden en yakın radyatörler orantıdan fazla debi çeker, uzak radyatörler ise yetersiz debiye mahkum kalır. Yetersiz debide suyun taşıdığı ısı enerjisi üst kanalları ısıtmaya yeterken alt kanallara ulaşmaz; petek üstü sıcak altı soğuk görünür.

Devre dengesizliğini tortu birikiminden ayıran belirtiler şunlardır: etkilenen petekler genellikle ana koldan en uzak mesafededir, yakın petekler aşırı sıcakken uzak petekler soğuktur ve sorun birden fazla petekte eş zamanlı görülür. Doğrulama için her radyatörün gidiş ve dönüş boru yüzey sıcaklıklarını kızılötesi termometre ile ölçün. Gidiş-dönüş sıcaklık farkı 10-20 °C bandında olmalıdır. Fark 30 °C'yi aşıyorsa debi azdır; fark 5 °C'nin altındaysa debi fazladır ve oda aşırı ısınıyordur.

Dengeleme işlemi, balans vanasının kademeli kısılmasıyla yapılır. Yakın devrelerin balans vanası kısılır, uzak devrelere daha fazla debi aktarılır. Bu işlem mesleki ölçüm gerektirir; doğru yapılmadığında yakın devreleri tamamen keserek farklı soğuk petek sorunları üretilir. Vana seçimi ve balans ayarı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Petek Vanası Nasıl Ayarlanır? Evde Isı Dengesini Sağlamanın Doğru Yöntemi)

Devre dengesizliği petek soğuk tablosunun oluşmasında pompa basma yüksekliğinin yetersizliği de rol oynar. Devrede ekleme yapılmış, yeni radyatörler montajlanmış veya boru hattı uzatılmışsa mevcut sirkülasyon pompasının ürettiği basınç, tüm devreye eşit dağılmak için yetersiz kalabilir. Bu durumda pompa debi eğrisi ile sistemin direnç eğrisi kesişim noktası nominal değerin altına kayar; uzak petekler gereken debinin ancak yüzde 40-60'ını alır. Pompa seçimi ve değiştirme kararı için hesap, TS EN 12828'e göre belirlenen sistem direncine dayanmalıdır. Sisteminizde sirkülasyon pompası kaynaklı sorun olduğunu düşünüyorsanız mevcut pompanın etiket değerlerini — debi m³/h, basma yüksekliği mSS — ve boru hattı uzunluğunu paylaşarak değerlendirme talep edebilirsiniz.

Petek yıkama, radyatör içindeki mevcut tortu ve manyetiti fiziksel veya kimyasal yöntemle temizlemek anlamına gelir ve ancak alt soğuk belirtisi tortula bağlandıktan sonra uygulanmalıdır. Tortu doğrulanmadan yıkama yapılırsa hem zaman kaybedilir hem de sorun değişmeden kalır.

Yıkama gerekliliğini belirleyen iki koşul vardır. Birinci koşul, termostatik vana tam açıkken bile alt kesimin soğuk kalmasıdır. İkinci koşul, peteğin tamamını besleyen gidiş ve dönüş boruların sıcak olmasına karşın petek yüzeyinin üstten alta homojen ısınmamasıdır. Her iki koşul da varsa yıkama endikedir. Eğer petek hafif tortulysa sadece devre temizleyici kimyasal ile birkaç gün döngü yaptırmak sistemi sökmeksizin sorunu çözebilir.

Yıkama yöntemleri üç başlıkta incelenir. Birinci yöntem demontaj yıkamasıdır: petek tesisat hattından ayrılır, dışarıda yüksek basınçlı su ile iç kanallar temizlenir. Bu yöntem en etkilidir; tüm tortunun görsel denetimi de yapılabilir. İkinci yöntem devre içi kimyasal yıkamadır: petek sökülmez, devre temizleyici kimyasal sisteme eklenir ve belirli süre dolaştırılır. Orta düzey tortu için yeterlidir. Üçüncü yöntem ultrasonik yıkamadır: sökülmüş petek ultrasonik banyoya alınır ve mikro titreşimlerle tortu koparılır; hassas kanallar için idealdir ama ek ekipman gerektirir.

Yıkama yöntemi seçiminde belirleyici faktör, tortunun yoğunluğu ve petek türüdür. Alüminyum panelli radyatörlerde kimyasal seçimi kritiktir; agresif asit bazlı çözücüler alüminyum yüzeyi tahrip eder. Bu petek türleri için pH'ı 6-8 arasında tamponlanmış nötr veya hafif alkali temizleme kimyasalları kullanılmalıdır. Çelik panel radyatörlerde ise standart EDTA bazlı veya fosforik asit bazlı kimyasallar güvenle uygulanabilir. Her iki durumda da kimyasal temas süresi aşılmamalı; üretici talimatında belirtilen sürenin üzerinde bırakılan kimyasal, koruyucu iç kaplama yüzeyine zarar verebilir. Uygun yıkama kimyasalı ve uygulama detayları için Pomeka Mekanik teknik ekibine danışabilirsiniz.

Yıkama gerekmediği durum şudur: termostatik vana tam açıkken petek tüm yüzeyiyle ısınıyorsa yıkamaya gerek yoktur; sorun vana kalibrasyonu veya devre dengesizliğidir. Petek yıkama, tortunun kaynağını durdurmaz. Yıkama sonrası separatör kurulmaz ve inhibitör eklenmezse birkaç sezon içinde tortu tekrar birikmekte ve aynı belirti geri gelmektedir. Tesisat temizliği süreçleri için ilgili rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Kalorifer Tesisatı Nasıl Temizlenir? Tesisat Temizliği Gerçekten İşe Yarıyor mu?)

Isıtma tesisatında tortu temizliği ve inhibitör kullanımı birlikte uygulanması gereken iki adımdır; biri olmadan diğeri eksik kalır. Isıtma tesisatında tortu temizliği için kimyasal temizleme sürecinde önce sistemin tüm suyu boşaltılır, ardından üretici talimatına uygun dozda boru temizleme kimyasalı eklenerek sistem devreye alınır. 24-72 saat boyunca devrede tutulan kimyasal, iç yüzeylerdeki kireç ve manyetit birikintisini çözer veya çamur hâline getirir.

Temizleme işleminin ardından sistem tekrar boşaltılır ve temiz suyla en az iki kez durulanır. Son dolum işlemiyle birlikte inhibitör kullanımı başlar: tesisat inhibitörü sisteme eklenir ve metal yüzeyleri ince bir koruyucu tabaka ile kaplayarak gelecekteki korozyon ve kireç oluşumunu yavaşlatır. Piyasada sıvı ve granül formatlarda mevcut olan inhibitörler, sistem hacmine göre belirlenen oranlarda kullanılır; genel kural sistem hacminin yüzde 1-2'si oranında inhibitör kullanımıdır.

İnhibitör kullanımının etkinliğini doğrulamak için periyodik su testi yapılır. Piyasada mevcut inhibitör test kitleri, sistemdeki inhibitör konsantrasyonunu ölçer. Konsantrasyon hedefin altına indiğinde — genellikle her iki yılda bir — ek inhibitör dozlanması gerekir. İnhibitörün tampon etkisi olmadığı, yalnızca yüzey koruması sağladığı unutulmamalıdır; dolum suyunun pH'ı 7,5-9 arasında olmalı ve bu sınırın dışındaki değerlerde ek pH düzenleyici gerekebilir. Isıtma tesisatında tortu temizliği ve inhibitör kullanımının birlikte doğru uygulandığı sistemlerde manyetit birikimi ilk yıllarda hızla azalır ve sonraki sezonlarda separatör tahliyelerindeki miktar da belirgin biçimde düşer.

Eski tesisatlarda dikkat edilecek nokta şudur: 15 yılı aşkın ve bakım görmemiş tesisatlarda boru korozyonu ilerlemiş olabilir. Bu sistemlerde agresif kimyasal kullanımı mevcut korozyonu hızlandırabilir ve kaçak riskini artırabilir. Bu nedenle eski tesisat varsa önce bir yetkili teknisyenin sistemi muayene etmesi önerilir. Su arıtma ve su kalitesi çözümleri için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Radyatör ısı transferi hesabı, tortu birikiminin etkisini sayısal olarak göstererek müdahale kararını netleştirir. Hesap, standart ısı akışı bağıntısıyla yapılır: Q = m × Cp × ΔT. Burada Q watt veya kilowatt cinsinden ısı çıkışı, m debi kg/s, Cp suyun özgül ısısı 4,18 kJ/(kg·°C) ve ΔT gidiş-dönüş sıcaklık farkıdır.

Örnek senaryo: nominal debide çalışan bir radyatörde gidiş suyu 70 °C, dönüş suyu 50 °C, sıcaklık farkı 20 °C'dir. Debi 0,05 kg/s. Hesap: Q = 0,05 × 4,18 × 20 = 4,18 kW. Petek içindeki tortu nedeniyle aktif alan yarıya indiğinde efektif ısı transfer alanı yaklaşık yüzde 50 daralır. Aynı debide su yarı alanda ısısını hızla verir; dönüş suyu 50 °C yerine 60 °C döner. Yeni hesap: Q = 0,05 × 4,18 × 10 = 2,09 kW. Petek nominal kapasitesinin yarısıyla çalışmakta, oda hedefe ulaşamamaktadır.

Bu hesap, gidiş-dönüş fark takibini pratik bir izleme aracına dönüştürür. Fark zamanla 20 °C'den 10 °C'ye inerken petek aynı debirde çalışıyorsa tortu birikiminin somut kanıtıdır. Her ısıtma sezonunun başında gidiş-dönüş farkını not etmek, birikimin ne kadar hızlı geliştiğini gösterir ve müdahale zamanlamasını belirler.

Aynı mantıkla, petek yüzeyinden ölçülen ortalama yüzey sıcaklığı da izleme aracı olarak kullanılabilir. Gidiş suyu 70 °C olan bir sistemde temiz bir çelik radyatörün yüzey ortalaması 55-65 °C aralığında beklenir; 5 mm'lik bir tortu tabakası yüzey sıcaklığını 40-50 °C'ye indirir. Bu değer temas termometresi veya kızılötesi termometreyle kolayca ölçülür ve geçmiş sezon değerleriyle karşılaştırılabilir. Düşen yüzey sıcaklığı, aynı kazan sıcaklığında oda hedefine ulaşmak için daha uzun çalışma süresi anlamına gelir; bu da doğrudan enerji tüketimi artışı demektir.

Radyatör ısı transferi hesabı pratikte iki şekilde kullanılır. Birinci kullanım, mevcut peteklerin verimini değerlendirmektir: gidiş ve dönüş sıcaklıkları ölçülür, debi hesaplanır ve nominal değerle karşılaştırılır. Nominal değerin yüzde 70'inin altına düşen bir radyatör, tortu birikiminin müdahale gerektirdiği eşiği aşmış demektir. İkinci kullanım, petek yıkama sonrası doğrulamadır: yıkama öncesi ve sonrası gidiş-dönüş farkı karşılaştırılır; fark yüzde 40 veya daha fazla artmışsa yıkama başarılı kabul edilir.

Kalorifer peteklerinde üst alt sıcaklık farkı ölçümü, müdahale kararını destekleyen en basit ve güvenilir nesnel göstergedir. Temas termometresi, kızılötesi termometre veya bir termal kamera uygulamasıyla yapılabilir.

Ölçüm prosedürü dört adımdır. Adım 1: termostatik vanayı tam açın ve 20 dakika bekleyin. Adım 2: üst manifostu ölçün; sıcaklık gidiş suyu sıcaklığına yakın olmalıdır — örneğin gidiş 70 °C'yse üst 65-68 °C kabul edilebilirdir. Adım 3: alt manifostu ölçün ve değeri kaydedin. Adım 4: farkı hesaplayın ve aşağıdaki yorum çizelgesiyle karşılaştırın.

Yorum çizelgesi: kalorifer peteklerinde üst alt sıcaklık farkı 10 °C'nin altındaysa petek çalışıyordur, sorun devre dengesizliği veya vana kalibrasyonudur. Fark 15-20 °C ve alt manifost 45-50 °C'deyse orta düzey tortu birikimi vardır, devre kimyasalı düşünülebilir. Fark 25-35 °C ve alt manifost 35-40 °C'deyse ciddi tortu birikimi vardır, petek yıkama veya sistem temizliği gereklidir. Fark 35 °C'nin üzerinde ve alt manifost 30 °C altındaysa alt kısım fiilen pasiftir, sistem yıkama ve separatör kurulumu endikedir.

Ölçüm sırasında dikkat edilmesi gereken bir nokta: kızılötesi termometre, yüzeyin yansıtıcılık katsayısına (emisivite) göre farklı değerler gösterebilir. Parlak ve boyanmamış çelik yüzeylerde termometre gerçek değerden düşük okuyabilir. Bu durumda ölçüm yapılacak noktaya mat siyah bant yapıştırarak emisiviteyi yaklaşık 0,95'e çıkarmak, okumanın güvenilirliğini artırır. Alternatif olarak temas termometresi kullanımı emisivite kaynaklı hatayı tamamen ortadan kaldırır. Saha koşullarında en pratik yöntem, kızılötesi termometreyle hızlı bir tarama yapmak ve şüpheli noktalarda temas termometresini kullanarak çapraz doğrulama yapmaktır. Bu kombinasyon hem hız hem doğruluk sağlar.

Petek altı soğuk üstü sıcak çözüm yolu, petek üstü soğuk altı sıcak çözümünden tamamen farklıdır. Havada radyatörün üst köşesi soğuk — hava orada birikir — orta ve alt kısım sıcaktır. Tortuda ise üst yarı sıcak, alt kısım soğuktur. Bu ayrım kritiktir çünkü tedavi tamamen ayrıdır.

Petek altı soğuk üstü sıcak çözüm sürecinde purjör açmak ilk adım değildir. Peteğin üstü sıcak altı soğuk ise purjör açmanın hiçbir etkisi olmaz; purjörden hava değil su gelir. Bu vakada sorun hava değil tortudur. Bu ayrımı saha testinden önce bilmek, gereksiz purjör denemelerini ve ardından zorunlu su takviyelerini engeller. Petek üstü soğuk altı sıcak belirtisi için ayrı rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Peteklerin Üstü Soğuk Altı Sıcaksa Sorun Nedir?). Kalorifer tesisatının hava yapmasının nedenleri için: (Detay: Kalorifer Tesisatı Neden Hava Yapar? Sürekli Hava Oluşmasının Nedenleri)

Tortu birikimini engellemek, peteğin altını soğuk bırakan sorunun kalıcı çözümüdür. Birikim dört kaynaktan gelir: dolum suyunun sertliği, tesisattaki oksijenin oluşturduğu korozyon, oksijen geçirgen boru kullanımı ve sistemin sık sık su tazelenmesi. Her kaynak için ayrı önlem vardır.

Beşinci ve genellikle göz ardı edilen kaynak, alüminyum radyatörler ile çelik boru veya demir döküm ısıtma elemanlarının aynı devrede kullanılmasıdır. Farklı metallerin bir arada bulunduğu devrelerde galvanik korozyon hızlanır; elektrokimyasal potansiyel farkı nedeniyle daha aktif metal (aluminyum) daha hızlı aşınır. Bu kombinasyonu kullanmak zorundaysanız inhibitörün alüminyum uyumlu formülasyonda olduğunu doğrulayın; aksi hâlde standart inhibitörler korozyon koruma sağlamaz, hatta bazı durumlarda hızlandırır. Pomeka Mekanik, alüminyum ve çelik hibrit tesisat kurulumu öncesinde su kalitesi ve inhibitör uyumluluğu değerlendirmesi yapılmasını önermektedir.

Dolum suyu sertliği 10-15 °dH'yi aşmamalıdır. Bu değerin üzerinde sert suyla doldurulan bir tesisat, eşanjörlerde ve radyatörlerde kireç birikimini önleyemez. İstanbul ve Kadıköy şebeke suyu sertliği bölgeye göre 15-25 °dH arasında değişmekte olup ısıtma tesisatı dolumunda doğrudan kullanılması kireç birikimini hızlandırır. Dolum öncesi suyun yumuşatılması veya inhibitörlü tam arıtılmış su kullanılması bu kaynağı kapatır. Su yumuşatma sistemleri için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Korozyon kaynaklı manyetit birikimini kontrol altında tutmanın yolu manyetik çamur separatörüdür. Bu eleman devreye alındıktan sonra ilk 3-6 ay yüksek miktarda manyetit toplar; bu normaldir ve sistemin temizlendiğinin göstergesidir. Oksijen geçirgen boru sorununda ısıtma tesisatında oksijen bariyeri olan PEXc-AL-PEX veya oksijen bariyerli PEX-b kullanılmalıdır. Bariyersiz boru mevcutsa oksijen bağlayıcı inhibitör kısmen telafi sağlar.

Sistemin sık sık su tazelenmesi, en gözden kaçan tortu kaynağıdır. Her taze su girişiyle birlikte yeni oksijen ve yeni mineral yüklenmesi olur. Tesisatın sızdırmazlığını sağlayıp su ekleme frekansını minimum düzeye çekmek bu kaynağı kapatır. Kombinizin basıncı ısıtma sezonu boyunca sabit kalıyorsa su eklemeniz gerekmez; sık eklemek zorunda kalıyorsanız sistem kaçak araması yapılmalıdır. (Detay: Kombi Basıncı Neden Düşer? Sürekli Su Eksiltmenin 10 Nedeni ve Çözümü)

Periyodik bakım takvimi tortu birikimini yönetmenin pratik çerçevesidir. Her ısıtma sezonu başında önerilenlerin sırası şöyledir: separatörü tahliye et ve içeriğini gözlemle, dolum suyu sertliğini ve inhibitör konsantrasyonunu test et, genleşme tankı ön basıncını kontrol et, tüm peteklerde gidiş-dönüş sıcaklık farkını ölç ve geçmiş sezon değerleriyle karşılaştır. Bu dört adım, müdahale gerektiren bir peteği ve sistem sorununu erken aşamada yakalar.

Yeni bina ve tesisat projelerinde tortu önlemi, devreye alma öncesinde başlamalıdır. TS EN 12828 standardına göre yeni kapalı devre ısıtma sisteminde devreye almadan önce sistem yıkama ve devre temizliği yapılmalı, dolum suyu analiz edilmeli ve uygun inhibitör dozlanmalıdır. Bu adımlar atlandığında montaj sırasında borulara giren talaş, kaynak artığı ve metal partiküller ilk sezonda sirkülasyon pompasının yatak yüzeyine zarar verir. Dolayısıyla manyetit birikimi hem eski hem yeni tesisatlarda geçerli bir risk olup önlem almanın en az maliyetli zamanı devreye alma öncesidir. Ayrıntılı teknik değerlendirme için Pomeka Mekanik mühendislerine ulaşabilirsiniz. (Detay: iletişim sayfamız)

Tortu birikimi tek bir petekte görünüyorsa nedenler arasında o radyatörün tesisat sisteminin en düşük akış hızlı noktasında olması, o petekte geçmişte hava oluşup kapanmış olması veya sadece o petekte eski ve aşınmış iç yüzey bulunması sayılabilir. Bu vakada yalnızca o peteği söküp yıkamak ve sisteme manyetik separatör eklemek yeterlidir.

Birden fazla petek etkileniyorsa ve özellikle alt katta veya uzak koldaki petekler sorunluysa tablo farklıdır. Bu durumda sorun sistem genelinde yaygın kirliliktir ve tek petek yıkamak yerine tüm sistemi kimyasal devre temizleyiciyle yıkamak, ardından inhibitör ekleyip manyetik separatör kurmak kalıcı çözümdür. Yaygın tortu sistemik bir neden işaretidir: dolum suyu sertliği, oksijen geçirgen boru veya sistem kaçağı.

Hangi peteklerin sorunlu olduğunu haritalamanın en hızlı yolu, her odada en düşük ve en yüksek yüzey sıcaklığı noktasını not etmektir. Bu sıcaklık haritası, hem birikim yoğunluğunun dağılımını gösterir hem de yıkama önceliğini belirler. Pratikte önce soğuğu en belirgin olan petekten başlanır; bu petekte yapılan müdahalenin sonucu sistemin geneline yönelik bir yol haritası sunar. Yıkama tamamlandığında aynı haritalamanın tekrarlanması, müdahalenin ne ölçüde sonuç verdiğini sayısal olarak kanıtlar. Kalorifer petekleri ısınmıyor sistemik sorun değerlendirmesinde bu sıcaklık haritası, her teknisyenin sahaya gelmeden önce talep ettiği en değerli bilgidir.

Kalorifer petekleri ısınmıyor sistemik sorun olarak değerlendirilmesi gereken durumlarda bireysel petek müdahalesi yetersiz kalır. Bu tabloda kazan veya kombi arızası, sirkülasyon pompasının yetersiz basınç üretmesi veya ana hat balans problemi de göz önünde bulundurulmalıdır. Genel ısınma değerlendirmesi için: (Detay: Kalorifer Petekleri Isınmıyor: Sorun Sirkülasyon Pompası Olabilir mi?)