Hava Purjörü Nedir? Tesisattaki Hava Nasıl Alınır?

Hava purjörü, tesisatta toplanan serbest havayı su kaçırmadan dışarı atan bir tahliye armatürüdür. İngilizce "air vent" karşılığı olan bu eleman, ısıtma ve soğutma devrelerinde suyun içinde biriken gazın sistemden ayrılmasını sağlar. Görevi tek cümleyle şudur: içeride su tutmak, hava biriktiğinde havayı bırakmak. Bu ayrımı bir şamandıra mekanizması yapar.

Bir tesisatta hava, üç somut sorun üretir. Birincisi ısı transferini keser: hava dolu bir radyatör dilimi ya da eşanjör kanalı ısınmaz, çünkü gaz suya göre yaklaşık 25 kat daha kötü ısı iletir. İkincisi ses üretir: çark kanatları arasında sıkışan kabarcıklar patlayarak hışırtı ve fokurtu çıkarır. Üçüncüsü korozyonu hızlandırır: havadaki oksijen çelik yüzeyleri oksitler ve devrede manyetit çamuru oluşturur.

Purjör bu üç zararı da kaynağından keser. Sistemdeki serbest havayı dışarı attığında peteğin üstü ısınır, pompa sesi düşer ve oksijen kaynaklı korozyon yavaşlar. Isıtma tesisatı bileşenleri ve borulama grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Tesisat) Sirkülasyon pompasında hava kaynaklı ses için ayrıntılı rehberimize de bakabilirsiniz. (Detay: Sirkülasyon Pompası Ses Yapıyor: Nedenleri ve Çözüm Yöntemleri)

Purjörü bir vanadan ayıran özellik, seçici olmasıdır. Sıradan bir tahliye vanası açıldığında hem suyu hem havayı boşaltır. Hava purjörü ise yalnızca havayı boşaltır ve su seviyesi yükselince kendiliğinden kapanır. Bu seçiciliği sağlayan mekanizma, otomatik modellerde bir şamandıra kaldıracı, manuel modellerde ise kullanıcının gözlemidir.

Otomatik hava purjörü, içindeki şamandıralı mekanizma sayesinde kimse müdahale etmeden hava atan bir elemandır; manuel purjör ise elle açılıp kapatılan basit bir tahliye vidasıdır. Temel fark müdahale gereğidir: otomatik purjör devrenin kritik noktalarına bir kez takılır ve kendi kendine çalışır, manuel purjör her hava alma işleminde elle açılır. İkisi aynı devrede farklı görevler için birlikte kullanılır.

Şamandıralı otomatik pürjörün çalışması basittir. Gövdenin içinde küçük bir hazne ve bu haznede yüzen bir şamandıra vardır. Hazne suyla doluysa şamandıra yukarıdadır ve bir kaldıraç kolu tahliye iğnesini kapalı tutar. Hava biriktiğinde su seviyesi düşer, şamandıra iner, kaldıraç iğneyi açar ve hava üstteki delikten çıkar. Hava boşaldıkça su tekrar yükselir, şamandıra kalkar ve iğne yeniden kapanır. Döngü sürekli tekrarlanır.

Manuel radyatör pürjörü ise peteğin üst köşesindeki küçük bir vidadan ibarettir. Özel anahtarla ya da düz tornavidayla çeyrek tur açılır; içeriden önce tıslayarak hava, ardından su gelir. Kesintisiz su geldiğinde vida kapatılır. Manuel pürjör ucuzdur ve arızası yok denecek kadar azdır, ama kişinin fiziksel olarak orada olmasını gerektirir.

• Müdahale — Otomatik purjör: kendiliğinden çalışır, düzenli müdahale gerekmez; Manuel purjör: her işlemde elle açılır
• Konum — Otomatik purjör: kolon uçları, kazan çıkışı, devrenin en yüksek noktaları; Manuel purjör: her radyatörün üst köşesi
• Arıza eğilimi — Otomatik purjör: şamandıra yuvası kireçlenince damlatır ya da hava emer, yıllık kontrol ister; Manuel purjör: neredeyse arızasız
• Tahliye kapasitesi — Otomatik purjör: sürekli küçük miktarları atar; Manuel purjör: tek seferde peteğin havasını boşaltır
• Maliyet kalemleri — Otomatik purjör: armatür ve montaj; Manuel purjör: radyatörle birlikte gelir, ayrı bedel yaratmaz
• Uygunluk — Otomatik purjör: erişilmesi zor kolon uçları ve kazan dairesi; Manuel purjör: kullanıcının erişebildiği radyatörler

Pratik hüküm nettir: bir tesisatta hem otomatik hem manuel purjör bulunur. Radyatörlerin köşesinde manuel pürjör, erişilmesi zor kolon uçlarında ve kazan çıkışında ise şamandıralı otomatik pürjör kullanılır. Vana ve armatür seçenekleri için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Vana Sistemleri)

Tesisatta hava, üç ana mekanizmayla birikir: suda çözünmüş havanın sıcaklıkla açığa çıkması, dolum sırasında sistemde hapsolan hava ve düşük basınçta oluşan kavitasyon. Bu üç kaynak farklı zamanlarda devreye girer ama sonuçları aynıdır: devrenin üst noktalarında toplanan bir gaz cebi. Havanın nereden geldiğini bilmek, hangi çözümün kalıcı olacağını da belirler.

Birinci kaynak çözünmüş havadır. Şebeke suyu içinde belirli miktarda hava çözünmüş hâlde bulunur; 10 °C ve 1 bar basınçtaki suda yaklaşık 22-24 litre gaz, bir metreküp su başına çözünebilir. Su ısındıkça bu çözünürlük hızla düşer: 80 °C'ye çıkan suda çözünen gaz miktarı yaklaşık üçte birine iner. Kaybolan gaz sistemde serbest kabarcık olarak açığa çıkar. Bu yüzden yeni doldurulmuş bir tesisat, ilk ısınma günlerinde en çok havayı üretir.

İkinci kaynak dolum sırasında hapsolan havadır. Bir tesisat hızlı doldurulduğunda su, boruların içindeki havayı önünden süpürmek yerine ceplerde hapseder. Özellikle ters U dönüşleri, kör kolon uçları ve yatay uzun hatlarda bu hava sıkışır ve dışarı çıkamaz. Yavaş dolum, havanın suyun önünden purjörlere doğru kaçmasına izin verir; hızlı dolum ise havayı içeride kilitler.

Üçüncü kaynak kavitasyon ve difüzyondur. Tesisat basıncı devrenin üst kotlarında atmosfer basıncına yaklaştığında, çözünmüş gaz yerel olarak açığa çıkar; buna kısmi kavitasyon denir. Ayrıca oksijen bariyeri olmayan plastik borular, cidarından sürekli oksijen difüzyonuna izin verir. Pompa kavitasyonunun mekanizması ve önlenmesi için ayrıntılı rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Kavitasyonu Nedir, Nasıl Önlenir?)

Dördüncü, daha sinsi bir kaynak genleşme tankı sorunudur. Ön basıncı düşmüş bir genleşme tankında sistem basıncı ısınırken hızla yükselir, soğurken düşer. Basınç negatif tarafa geçtiği anlarda devre atmosferden hava emer ya da çözünmüş gaz açığa çıkar. Bu dalgalanma tek başına sürekli hava üretir. Genleşme tankı hacmi ve ön basınç hesabı için rehberimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Genleşme Tankı Hesabı)

Suda çözünen hava miktarı, Henry yasasına göre basınçla doğru, sıcaklıkla ters orantılıdır. Yani su ısındıkça daha az hava tutar, basınç düştükçe de daha az hava tutar. Bir ısıtma devresinde suyun hem ısınması hem de üst kotlarda basıncının düşmesi, aynı anda iki yönden gaz açığa çıkarır. Bu, tesisatın neden özellikle ilk ısınmada ve en üst katlarda hava ürettiğini açıklar.

Sayısal olarak bakalım. 10 °C ve 1 bar mutlak basınçtaki suda yaklaşık 24 litre hava, metreküp başına çözünür. Aynı su 70 °C'ye ısındığında bu değer yaklaşık 12 litreye, 90 °C'de ise yaklaşık 8 litreye iner. Yani bir metreküp su 10 °C'den 90 °C'ye çıkarken metreküp başına yaklaşık 16 litre serbest hava üretir. 200 litrelik bir konut devresinde bu, yaklaşık 3,2 litre serbest hava demektir; peteğin üstünü soğutmaya fazlasıyla yeter.

Basınç tarafı da aynı yönde çalışır. Devrenin en yüksek noktasında yerel basınç düştükçe suyun tutabileceği hava miktarı azalır ve fazlası kabarcık olarak çıkar. Beş katlı bir binada en üst radyatör, kazan dairesine göre yaklaşık 1,5 bar daha düşük basınçtadır; bu yüzden serbest hava en çok orada birikir. Çözüm, hem tesisat basıncını yeterli tutmak hem de en yüksek noktaya purjör koymaktır.

Bu tablodan çıkan mühendislik kuralı şudur: havayı tam çözünürlüğünün en düşük olduğu noktada, yani suyun en sıcak ve basıncın uygun olduğu kazan çıkışında yakalamak en verimlisidir. Mikrokabarcık ayırıcının kazan çıkışına konmasının nedeni tam olarak budur; ilgili bölümde ayrıntısına gireceğiz.

Süreç birkaç ısıtma çevriminde tamamlanır. İlk çevrimde su hızla ısınır ve fazla gazı serbest bırakır; bu gaz üst noktalarda toplanıp purjörlerden atılır. İkinci ve üçüncü çevrimlerde açığa çıkan gaz miktarı azalır, çünkü su artık kısmen gazından arınmıştır. Bu yüzden yeni bir tesisatta ilk hafta yoğun hava alma gerekir, sonraki haftalarda ise miktar hızla düşer. Doğru boyutlandırılmış otomatik purjörler bu ilk yoğun dönemi kullanıcı müdahalesi olmadan yönetir; manuel purjörle aynı devreyi susturmak günlerce elle hava almayı gerektirir.

Şamandıralı otomatik hava purjörü, su seviyesini izleyen bir şamandıra ile tahliye iğnesini açıp kapatan bir armatürdür. Çalışma prensibi bir sifon şamandırasına benzer: hazne suyla doluysa şamandıra yukarıdadır ve iğne kapalıdır, hava biriktiğinde su seviyesi düşer, şamandıra iner ve iğne açılarak havayı dışarı verir. Mekanizma elektrik veya kontrol gerektirmez, tamamen hidrostatik çalışır.

Gövdenin içi üç bölümden oluşur. Alt kısımda devreye bağlanan giriş, ortada şamandıranın yüzdüğü hazne, üstte ise tahliye iğnesi ve dışarı açılan küçük delik bulunur. Şamandıra genellikle sertleştirilmiş polipropilenden ya da paslanmaz çelikten yapılır; kaldıraç kolu, şamandıranın küçük düşey hareketini iğnede büyütür, böylece az miktar hava bile iğneyi açacak kuvveti üretir.

Bu mekanizmanın iki tipik arızası vardır. Birincisi kireçlenmedir: şamandıra yuvasında biriken kireç, şamandıranın serbest hareketini engeller. İğne açık kalırsa purjör sürekli su damlatır; kapalı kalırsa hava atmayı bırakır. İkincisi kirlenmedir: devredeki manyetit çamuru iğne oturma yüzeyine yerleşir ve tam sızdırmazlığı bozar. Her iki arıza da yıllık kontrolle önlenir; bu yüzden otomatik purjörlerin erişilebilir bir konuma monte edilmesi önerilir.

Kaliteli otomatik purjörlerde bir de servis vanası bulunur. Bu küçük vana, purjörün gövdesinden ayrılmasını sağlayarak sistem boşaltılmadan bakım ya da değişim yapılmasına izin verir. Caleffi ve Watts gibi taşıdığımız markaların otomatik pürjörlerinde bu servis vanası standarttır ve pratikte bakım maliyetini belirgin biçimde düşürür. Marka ve gam alternatifleri için markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)

Otomatik purjörün tahliye kapasitesi de bir seçim kriteridir ama çoğu zaman gözden kaçar. Küçük gövdeli bir konut purjörü, ısınma başındaki yoğun gaz üretimini karşılayamayabilir; bu durumda hava atma yavaşlar ve devrede gaz birikimi sürer. Kazan dairesi kolektörü gibi yüksek debili noktalarda, tahliye kesiti daha büyük seçilmiş yüksek kapasiteli otomatik purjörler kullanılır. Küçük ve büyük gövde arasındaki fark, aynı gaz yükünü boşaltma süresinde birkaç katlık bir farka karşılık gelir; bu yüzden purjör, bulunduğu noktanın gaz yüküne göre boyutlandırılır.

Hava purjörü ve mikrokabarcık ayırıcı, farklı boyuttaki havayı yakalayan iki ayrı elemandır. Purjör, devrenin üst noktalarında toplanmış serbest ve gözle görülür havayı atar; mikrokabarcık ayırıcı ise suyun içinde asılı kalan, mikron mertebesindeki minik kabarcıkları yakalar. İkisi birbirinin yerine geçmez; kalıcı çözüm ikisinin birlikte kullanılmasıdır.

Aradaki fark, havanın devredeki hâliyle ilgilidir. Serbest hava zaten yukarı çıkmış ve bir cep oluşturmuştur; bunu bir purjör kolayca atar. Mikrokabarcıklar ise henüz suya karışmış hâldedir, akışla birlikte sürüklenir ve sıradan bir purjöre ulaşamadan devrede dolaşır. Mikrokabarcık ayırıcının içindeki tel örgü yüzeyi, bu minik kabarcıkların birleşip büyümesini ve yükselerek atılmasını sağlar.

Mikrokabarcık ayırıcı, gaz çözünürlüğünün en düşük olduğu noktaya, yani kazan çıkışındaki en sıcak suya monte edilir. Sistemin tüm suyu buradan geçtiği için birkaç günlük çalışmayla devredeki serbest gaz belirgin biçimde azalır. Caleffi Discal serisi bu işlevi gören yaygın bir örnektir ve DN 20 ile DN 150 arasında gam sunar; taşıdığımız Caleffi ürünlerinin ayrıntısı için hava ayırıcı separatörler sayfasına bakabilirsiniz. (Detay: hava ayırıcı separatörler)

Mikrokabarcık ayırıcının içindeki tel örgü ya da hidrolik yavaşlatma bölmesi, iki fiziksel etkiyi kullanır. Birincisi akış hızını yerel olarak düşürerek kabarcıkların yüzmesine zaman tanır; ikincisi tel yüzeyinde çekirdeklenme sağlayarak mikron mertebesindeki kabarcıkların birleşip büyümesine yol açar. Büyüyen kabarcık, yükselecek kadar hafifleyince üstteki otomatik purjör bölmesine geçer ve dışarı atılır. Bu yüzden separatör, sistem suyundaki hava içeriğini yüzde 1 hacim mertebesinden binde bir mertebesine kadar düşürebilir; sıradan bir purjörün asla ulaşamayacağı bir arınma seviyesidir.

Separatör kavramının bütünü için ayrı bir rehberimiz var. Hava ayırıcı, tortu ayırıcı ve hidrolik separatör arasındaki farkları merak ediyorsanız ilgili rehberi inceleyebilirsiniz. (Detay: Separatör Nedir? Hava Ayırıcı, Tortu Ayırıcı ve Hidrolik Separatör Arasındaki Farklar) Devredeki katı kirliliği tutan pislik tutucular ise başka bir işlevi görür ve ayrı bir rehberde ele alınır. (Detay: Pislik Tutucu Nedir? Y Tipi Filtre Nerede ve Neden Kullanılır?)

Radyatör pürjörü, her peteğin üst köşesine takılan ve o peteğin havasını elle almaya yarayan manuel bir tahliye vidasıdır. Konumu her zaman radyatörün en üst köşesidir, çünkü hava peteğin üst dilimlerinde toplanır. Standart bir radyatör pürjörü, özel bir pürjör anahtarı ya da düz tornavidayla açılır ve çeyrek tur yeter.

Radyatör pürjörünün havasını almak için önce peteğin ısınmaya başladığı gözlenir. Üst kısmı elle soğuk, alt kısmı sıcaksa üstte hava vardır; bir petekte üst-alt sıcaklık farkı 20 °C'yi aşıyorsa üstte belirgin bir hava cebi vardır. Bu fark, ısınmayan radyatörün nedeninin hava olduğunu doğrulayan en pratik ölçümdür. Isınmayan kalorifer petekleri için ayrıntılı rehberimize de bakabilirsiniz. (Detay: Kalorifer Petekleri Isınmıyor: Sorun Sirkülasyon Pompası Olabilir mi?)

Radyatör pürjörünün bir sınırı vardır: yalnızca o peteğin havasını alır. Devrenin kolon uçlarında, kazan çıkışında ve yatay hatların üst noktalarında biriken havaya ulaşamaz. Bu yüzden çok katlı binalarda radyatör pürjörleriyle yapılan hava alma işlemi, kolon uçlarındaki otomatik purjörlerle tamamlanmalıdır. Aksi hâlde peteklerin havası alınsa bile kolonlarda kalan hava zamanla peteklere geri döner.

Modern termostatik radyatör vanalarıyla birlikte, bazı peteklerde pürjör konumu vananın karşı köşesindedir. Doldurma ve hava alma sırasında termostatik vananın tam açık olması gerekir; kısık bir termostatik vana, peteğe suyun tam dolmasını engelleyerek hava alma işlemini yarım bırakır. İşleme başlamadan önce tüm termostatik vanalar tam açık konuma getirilir.

Radyatör pürjörünü açarken iki güvenlik kuralı vardır. Birincisi, sistem soğuk ya da ılıkken çalışın; 70-80 °C'deki sıcak su fışkırdığında yanık riski doğurur. İkincisi, pürjörün altına küçük bir kap ya da bez tutun, çünkü su gelmeye başladığında birkaç saniye içinde belirgin miktarda su boşalır. Vidayı tamamen sökmeyin; çeyrek tur, hava ve suyun çıkması için yeterlidir. Sökülen bir pürjör vidası, basınç altında yerinden fırlayarak su baskınına yol açabilir.

Tesisattaki hava, doğru sırayla yapılan altı adımlık bir işlemle alınır. Sıranın kendisi kritiktir; adım atlanırsa hava tam boşalmaz. İşlemin özü şudur: önce pompa durdurulur ve hava üst noktalara toplanmaya bırakılır, sonra en alt kattan başlayıp yukarı doğru her petek boşaltılır, en sonunda basınç tamamlanır. Aşağıdaki adımlar konut ve apartman tesisatları için geçerlidir.

• Adım 1 — Kombiyi veya sirkülasyon pompasını durdurun ve 10-15 dakika bekleyin; bu süre kabarcıkların peteklerin ve kolonların üst noktalarına toplanması içindir. Pompa çalışırken hava alma verimsizdir, çünkü akış kabarcıkları sürükler.
• Adım 2 — Tüm termostatik radyatör vanalarını tam açık konuma getirin; kısık vana peteğe suyun tam dolmasını engeller.
• Adım 3 — En alt kattaki radyatörden başlayın. Pürjör vidasını pürjör anahtarıyla çeyrek tur açın; önce tıslayarak hava, sonra kesintisiz su gelir. Su geldiğinde vidayı kapatın.
• Adım 4 — Aynı işlemi kattan kata yukarı doğru tüm radyatörlerde tekrarlayın. En üst kattaki radyatör en son boşaltılır, çünkü hava oraya çıkar.
• Adım 5 — Kolon uçlarındaki ve kazan çıkışındaki otomatik purjörlerin çalıştığını kontrol edin; kireçlenmiş ya da damlatan varsa değiştirin.
• Adım 6 — Tesisat basıncını manometreden okuyun; hava atıldıkça basınç düşer. Soğuk sistem basıncını 1,0-1,5 bar bandına yavaşça tamamlayın ve çok katlı binalarda işlemi bir kez daha tekrarlayın.

İşlem bittikten sonra sistemi 24 saat gözlemleyin. Peteklerin üstü hâlâ soğuk kalıyor ya da ses üç ay içinde geri dönüyorsa, hava sürekli üretiliyor demektir; bu durumda tek seferlik hava alma yetmez ve devreye kalıcı bir mikrokabarcık ayırıcı eklenir. Kadıköy'deki çok katlı bir apartman kazan dairesinde yaptığımız tipik bir uygulamada, kolon uçlarındaki üç otomatik purjörün yenilenmesi ve kazan çıkışına bir mikrokabarcık ayırıcı eklenmesi, iki sezondur tekrarlayan üst kat ısınmama şikâyetini kalıcı olarak kapatmıştı.

Merkezi sistemli apartmanlarda hava alma sırası bina yönetimiyle koordine edilmelidir. En alt kattan en üst kata kadar tüm daireler tek seferde gezilir; bir kolonun bir katı atlandığında o kattaki hava, işlem bitse bile zamanla üst katlara taşınır ve şikâyet geri döner. Uygulamada en zor kısım budur, çünkü tüm dairelere aynı gün erişmek gerekir. Bu yüzden merkezi sistemlerde kolon uçlarına konan otomatik purjörler, kullanıcı erişimine bağımlılığı azaltarak işlemi büyük ölçüde otomatikleştirir. Yılda bir kez, ısıtma sezonu başlamadan yapılan planlı bir hava alma turu, sezon boyunca gelen tekil şikâyetlerin çoğunu baştan keser.

Otomatik hava purjörü, devrenin en yüksek noktasına ve kolon uçlarına, tahliye ağzı yukarı bakacak biçimde dik monte edilir. Montaj konumunun tek kuralı vardır: hava yükseldiği için purjör, havanın toplandığı en üst noktada olmalıdır. Devrenin ortasına ya da bir alçak noktaya konan purjör, üstteki hava cebini boşaltamaz ve işlevsiz kalır.

Kritik montaj noktaları şunlardır: kazan çıkışının hemen üstü, her kolonun tepe noktası, yatay uzun hatların en yüksek dönüşleri ve hidrolik denge kabı ile boyler bağlantılarının üst noktaları. Bu noktalar tesisatın hava biriktirmeye en yatkın yerleridir. Hidrolik denge kabının işlevi ve bağlantısı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Hidrolik Denge Kabı Nedir? Kazan ve Isı Pompası Sistemlerinde Neden Kullanılır?)

Montaj yönü de önemlidir. Otomatik purjör her zaman düşey ve tahliye deliği yukarı bakacak biçimde takılır; yan yatırılan bir purjörde şamandıra doğru çalışmaz. Purjörün altına bir kesme vanası konması güçlü bir uygulamadır; bu vana, purjör arızalandığında sistem boşaltılmadan değişim yapılmasına izin verir. Ayrıca purjörün tahliye ağzına ince bir hortum takılarak damlayan suyun bir kaba yönlendirilmesi, kazan dairesinde temizlik açısından pratiktir.

Basınç sınırına dikkat edilmelidir. Standart konut tipi otomatik purjörler tipik olarak 10 bar çalışma basıncına ve 110 °C sıcaklığa kadar uygundur. Yüksek basınçlı ya da kızgın su hatlarında bu değerlerin üzerinde çalışan özel modeller seçilir. Emniyet ventili gibi basınç güvenlik elemanlarıyla purjör karıştırılmamalıdır; purjör hava tahliye eder, emniyet ventili aşırı basıncı boşaltır. Emniyet ventili seçimi için ayrı rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Emniyet Ventili Nedir? 3 Bar, 6 Bar ve 10 Bar Emniyet Ventili Nerede Kullanılır?)

Hava purjörü çeşitleri, çalışma biçimine ve gövde malzemesine göre ayrılır. Çalışma biçimine göre manuel radyatör pürjörü, şamandıralı otomatik pürjör ve mikrokabarcık ayırıcılı otomatik pürjör olmak üzere üç ana grup vardır. Gövde malzemesine göre ise pirinç, paslanmaz çelik ve mühendislik plastiği gövdeli modeller bulunur. Doğru seçim, devrenin sıcaklığına, basıncına ve akışkan cinsine göre yapılır.

Pirinç gövde konut ve ticari ısıtma devrelerinin standardıdır. 110 °C ve 10 bar sınırına kadar sorunsuz çalışır, uygun maliyetlidir ve dişli bağlantıları kolaydır. Bir çeyrek inçlik radyatör pürjöründen DN 15 kolon purjörüne kadar geniş bir dişli yelpazesinde bulunur. Pirinç gövdenin tek zayıf noktası, sürekli yoğuşma olan soğutma devrelerinde uzun vadede dezincifikasyon riskidir; bu yüzden soğuk hatlarda dezincifikasyona dirençli DZR pirinç ya da paslanmaz gövde tercih edilir.

Paslanmaz çelik gövde, endüstriyel ve yüksek sıcaklıklı devreler içindir. 150 °C üzerine çıkan kızgın su hatlarında, buhar yoğuşma sistemlerinde ve deniz suyu ya da kimyasal içeren devrelerde paslanmaz gövde kullanılır. Maliyeti pirinçten belirgin biçimde yüksektir ama korozyon direnci sayesinde ömrü uzundur. Fan coil ve soğutma devrelerinde yoğuşma korozyonuna karşı da tercih edilir.

Şamandıra malzemesi de bir seçim kriteridir. Ucuz modellerde şamandıra basit polipropilendendir ve yüksek sıcaklıkta zamanla deforme olabilir; kaliteli modellerde ise cam elyaf takviyeli polimer ya da paslanmaz şamandıra kullanılır. Taşıdığımız Caleffi ve Watts otomatik pürjörlerinde şamandıra ve iğne grubu yüksek sıcaklığa dayanıklı seçilmiştir; bu, kireçlenme kaynaklı damlatma arızasını da azaltır. Marka gamı için markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)

Hava separatörü ve otomatik purjör, birbirini tamamlayan ama aynı olmayan iki çözümdür. Otomatik purjör tek bir noktadaki serbest havayı atar; hava separatörü, yani mikrokabarcık ayırıcı ise akıştaki tüm suyu tarayarak asılı kabarcıkları toplar. Küçük konut devrelerinde tek başına otomatik purjörler yeterli olabilir; büyük, çok kolonlu ve yerden ısıtmalı devrelerde ise mutlaka bir separatör de eklenir.

• Yakaladığı hava — Otomatik purjör: üstte toplanmış serbest hava; Hava separatörü: suda asılı mikron mertebesindeki kabarcıklar
• Konum — Otomatik purjör: kolon uçları ve en yüksek noktalar; Hava separatörü: kazan çıkışındaki en sıcak su, ana gidiş hattı
• Kapsam — Otomatik purjör: yalnızca bulunduğu noktayı korur; Hava separatörü: tüm devrenin suyunu tarar
• Uygun devre — Otomatik purjör: küçük ve tek kolonlu konutlar; Hava separatörü: çok kolonlu apartman, yerden ısıtma, ticari bina
• Boyut aralığı — Otomatik purjör: çeyrek inç ile DN 15; Hava separatörü: DN 20 ile DN 150 arası gam
• Bakım — Otomatik purjör: yıllık kireç kontrolü; Hava separatörü: alt tahliyeden yıllık boşaltma

Karar kuralı sadedir: hava üç aydan kısa sürede geri dönüyorsa devrede sürekli mikrokabarcık üretimi vardır ve tek başına purjörler yetmez, bir hava separatörü eklenmelidir. Ticari binalarda ve büyük mekanik sistemlerde bu neredeyse standart bir uygulamadır. Ticari yapıların mekanik sistem bileşenleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Ticari Binalarda Mekanik Sistemler)

Kapalı bir ısıtma devresinde soğuk sistem basıncı 1,0-1,5 bar bandında tutulmalıdır. Bu bandın altına inen basınç, devrenin üst kotlarında hava üretir; üstüne çıkan basınç ise emniyet ventilini boşaltıp taze su ve yeni oksijen girişine yol açar. İki uç da aynı sonuca, yani sürekli hava birikimine götürür. Basınç bu yüzden purjörden daha temel bir kontroldür.

Gerekli minimum basınç, en yüksek radyatörün kazan dairesine göre kot farkından hesaplanır. Kural, kot farkının mSS karşılığına 0,3-0,5 bar emniyet payı eklemektir. Beş katlı bir binada kazan dairesi ile en üst radyatör arasındaki düşey mesafe 15 m ise, karşılığı 15 bölü 10,2 eşittir yaklaşık 1,47 bar olur. Buna 0,3 bar pay eklenince soğuk sistem basıncı en az 1,8 bar olmalıdır. Bu binada 1,2 barla çalışmak, üst katlarda kalıcı hava demektir.

Basıncın kararlı kalması genleşme tankına bağlıdır. Ön basıncı doğru ayarlanmış bir genleşme tankı, su ısınıp genleştiğinde basıncı sınırlı bir bantta tutar. Ön basınç düşükse sistem ısınırken basınç fırlar ve emniyet ventilinden su kaçar; soğurken basınç düşer ve devre hava emer. Genleşme tankı membranı patladığında ne olacağı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Genleşme Tankının Membranı Patlarsa Ne Olur? Belirtileri ve Çözümü)

Basınç ölçümü soğuk sistemde yapılır. Kombi ya da kazan kapalı ve su soğukken manometre okunur; 1,0 barın altındaysa doldurma musluğundan yavaşça 1,2-1,5 bara getirilir. Hızlı dolum yapılmaz, çünkü su hızlı girdiğinde hava sıkışır. Doldurma bittikten sonra doldurma musluğunun tam kapandığından emin olunmalıdır; tam kapanmayan musluk basıncı sürekli yükseltir ve emniyet ventilinden su boşaltır.

Doğru purjör seçimi devre tipine göre değişir. Radyatörlü ısıtmada, yerden ısıtmada, boylerde ve soğutma devrelerinde havanın davranışı ve toplandığı noktalar farklıdır; bu yüzden purjör tipi ve konumu da farklılaşır. Aşağıdaki kılavuz, hangi devrede hangi purjörün nereye konacağını net kararlarla verir.

• Radyatörlü ısıtma — Her peteğe manuel radyatör pürjörü, kolon uçlarına ve kazan çıkışına şamandıralı otomatik pürjör; kalıcı çözüm için kazan çıkışına mikrokabarcık ayırıcı
• Yerden ısıtma — Kollektör kabininin en üst noktasına otomatik pürjör; her devre kollektör üstünde ayrı ayrı havasını atar, döngü suyunun düşük hızı nedeniyle mikrokabarcık ayırıcı özellikle önerilir
• Boyler ve sıcak su — Serpantin çıkışının üst noktasına otomatik pürjör; boylerde biriken hava ısı transferini keser ve suyu geç ısıtır
• Soğutma ve fan coil devreleri — Fan coil ünitelerinin üst bağlantısına manuel pürjör, ana kolon uçlarına otomatik pürjör; soğuk devrede yoğuşma nedeniyle paslanmaz gövdeli purjör tercih edilir
• Kazan dairesi kolektörü — Kolektörün en üst noktasına yüksek kapasiteli otomatik pürjör ve servis vanası; bakım sistemi boşaltmadan yapılabilmeli

Yerden ısıtma devreleri özel dikkat ister. Bu sistemlerde su hızı düşüktür ve borular zemin şapının içinde saklıdır; oradaki havaya sonradan ulaşmak imkânsızdır. Bu yüzden kollektöre otomatik pürjör konması ve devreye bir mikrokabarcık ayırıcı eklenmesi neredeyse zorunludur. Yerden ısıtma sisteminin çalışma prensibi için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Yerden Isıtma Sistemi Nasıl Çalışır? Kollektör, Pompa ve Termostat Seçimi)

Fan coil ve soğutma devrelerinde ek bir sorun yoğuşmadır. Soğuk yüzeylerde oluşan yoğuşma suyu, standart pirinç purjör gövdelerinde zamanla korozyon yaratır; bu yüzden soğutma hatlarında paslanmaz ya da uygun kaplamalı gövdeler seçilir. Fan coil sistemlerinin çalışması için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Fan Coil Nedir? 2 Borulu ve 4 Borulu Fan Coil Sistemleri Arasındaki Farklar)

Boyler ve akümülasyon tanklarında hava, sıcak su konforunu doğrudan etkiler. Serpantinli bir boylerin serpantin çıkışında biriken hava, ısı transfer yüzeyini küçültür ve tankın ısınma süresini uzatır; 200 litrelik bir boylerin hedef sıcaklığa ulaşma süresi, serpantinde hava varken belirgin biçimde artar. Bu yüzden boyler bağlantısının en üst noktasına bir otomatik pürjör konması standart uygulamadır. Aynı hava, tankın üst bölgesinde toplanırsa sıcak su musluğundan ilk açılışta hava sesi ve kesintili akış olarak da hissedilir.

Tesisattan hava alınmazsa dört somut zarar ortaya çıkar: ısınmayan radyatörler, gürültülü pompa, hızlanan korozyon ve düşen verim. Bunlar birbirini besler; hava cebi büyüdükçe her zarar derinleşir. Hava, ihmal edildiğinde küçük bir konfor sorunundan çıkıp pompa ve eşanjör ömrünü kısaltan bir arıza kaynağına dönüşür.

Birinci zarar ısı kaybıdır. Havanın ısı iletim katsayısı, suya göre yaklaşık 25 kat düşüktür; hava dolu bir radyatör dilimi pratikte ısı vermez. Peteğin üst yarısı hava doluysa yüzey alanının yarısı devre dışı kalır ve oda hedef sıcaklığa ulaşamaz. Kullanıcı bunu telafi etmek için termostatı yükseltir, bu da doğrudan yakıt maliyetine yansır.

İkinci zarar pompaya biner. Hava kabarcıkları çark kanatları arasında sıkışıp patladığında hem gürültü hem titreşim üretir; ıslak rotorlu sirkülasyon pompalarında hava kilidi oluşursa rotor yağlamasını kaybeder ve yatak saniyeler içinde hasarlanır. Kuru çalışma, ıslak rotorlu pompalarda en sık görülen ölüm nedenidir ve çoğu zaman kaynağı devredeki havadır.

Üçüncü zarar korozyondur. Havayla giren oksijen çelik yüzeyleri oksitler ve devrede manyetit, yani demir oksit çamuru üretir. Bu çamur pompa rotor boşluğuna ve eşanjör kanallarına yerleşerek hem ses hem verim kaybı yaratır. Manyetik çamur separatörü bu çamuru tutar ama asıl çözüm oksijen girişini, yani hava kaynağını kesmektir. Pompa bakımı ve periyodik kontrol için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Bakımı)

Dördüncü zarar verim kaybıdır ve doğrudan yakıt faturasına yansır. Peteğin üst yarısı hava doluysa ısıtıcı yüzey alanının yaklaşık yarısı devre dışı kalır; oda hedef sıcaklığa geç ulaşır ve kazan daha uzun çalışır. Kabaca, radyatör yüzeyinin yüzde 30'unun hava nedeniyle devre dışı kalması, o peteğin ısı gücünü de benzer oranda düşürür. Aynı konforu sağlamak için kazanın daha uzun ve daha yüksek sıcaklıkta çalışması, mevsimlik verimi düşürür ve tüketilen kWh/yıl değerini yükseltir. Havanın sistemden alınması, hiçbir parça değişmeden bu kaybı geri kazandıran en ucuz iyileştirmedir.

Bu zararların ortak özelliği, zamanla birbirini beslemesidir. Hava korozyonu, korozyon çamuru, çamur da yeni ses ve tıkanma üretir. Bir devrede hava üç sezon boyunca ihmal edilirse, başlangıçta yalnızca üst kat ısınmama şikâyeti olan bir durum, pompa yatağı hasarı ve eşanjör tıkanmasıyla sonuçlanabilir. Bu yüzden hava alma, yılda en az bir kez, ısıtma sezonu başında yapılan rutin bir bakım kalemi olarak planlanmalıdır.