Sirkülasyon Pompası Ses Yapıyor: Nedenleri ve Çözüm Yöntemleri

Sirkülasyon pompası, ısıtma veya soğutma devresindeki suyu kapalı bir çevrimde dolaştıran, düşük basma yüksekliğinde ve sürekli çalışmaya uygun bir pompadır. Kapalı devrede statik yükü yenmesi gerekmez; yalnızca boru ve armatür sürtünme kaybını karşılar. Bu yüzden sağlıklı bir sirkülasyon pompası pratikte duyulmaz. Ses varsa dört yerden birinden gelir: sudan, borudan, gövdeden ya da motordan.

Ön teşhis üç sorudan oluşur ve hiçbir alet gerektirmez. Birinci soru: ses pompa dururken de duyuluyor mu? Kombiyi ya da devreyi kapatın; ses kesiliyorsa kaynak pompa veya akıştır, devam ediyorsa kaynak başka bir cihazdır. İkinci soru: ses sürekli mi, ritmik mi? Sürekli sesler hidroliktir, ritmik ve tekrarlayan sesler mekaniktir. Üçüncü soru: ses pompa gövdesinde mi, yoksa peteklerde ve borularda mı daha yüksek?

Üçüncü soruya cevap vermek için tornavida yöntemi kullanılır. Düz bir tornavidanın ucunu pompa gövdesine dayayın, sapını kulağınıza yaklaştırın. Ses gövdede belirgin, boruda zayıfsa kaynak pompa yatağıdır. Ses boru hattında ve peteklerde pompadan daha yüksekse kaynak akıştır ya da tesisatta havadır. Ses ne pompada ne boruda ama duvarda ve zeminde hissediliyorsa yapısal titreşim iletimi vardır ve çözüm askı tarafındadır.

Bu üç soru, altı ses tipini birbirinden ayırmaya yeter. Sürekli hışırtı ve fokurtu tesisatta hava demektir. Sürekli çakıl-cızırtı akış hızı yüksekliği veya kavitasyondur. Sürekli metalik vınlama rotor yatağıdır. Sürekli düşük frekanslı uğultu ve zeminde hissedilen titreşim yapısal iletimdir. Ritmik tıkırtı çek valf çarpmasıdır. Vana kapanınca duyulan tek ve şiddetli darbe sesi ise su darbesidir. Isıtma tesisatı bileşenleri ve pompa gamı için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Isıtma)

Tesisatta hava, sirkülasyon pompası gürültü şikâyetinin tek başına en yaygın nedenidir. Su içinde taşınan hava kabarcıkları çark kanatları arasında sıkışır, patlar ve genişler; ortaya sürekli bir hışırtı, fokurtu ya da akan dere sesi çıkar. Aynı ses radyatörlerin üst köşelerinde de duyulur, çünkü hava devrenin en yüksek ve en yavaş akan noktalarında toplanır.

Belirti üç noktadan doğrulanır. Birincisi, radyatörün üst kısmı alt kısmından belirgin biçimde soğuktur; bir petekte üst-alt sıcaklık farkı 20 °C'yi aşıyorsa üstte hava vardır. İkincisi, ses ısıtma sezonunun başında, tesisat tazelendikten veya su ilave edildikten sonra ortaya çıkmıştır. Üçüncüsü, pompa devri düşürüldüğünde ses azalır ama tamamen kaybolmaz; hava azalan akışla birlikte daha az taşınır fakat sistemde kalmaya devam eder.

Ölçülecek değer tesisat basıncıdır. Kapalı bir ısıtma devresinde soğuk sistem basıncı 1,0-1,5 bar bandında olmalıdır. Basınç 0,8 barın altına indiğinde devrenin üst kotlarında yerel basınç atmosfer basıncına yaklaşır, çözünmüş gaz açığa çıkar ve sistem kendiliğinden hava üretir. Basınç 2,5 barın üzerine çıktığında ise emniyet ventili boşaltır, sistem su kaybeder ve tamamlama suyuyla birlikte yeni oksijen girer. Her iki uç da aynı sesle sonuçlanır.

Gerekli minimum basıncı hesaplamak kolaydır. Kural, en yüksek radyatörün pompa manometresine göre kot farkının mSS karşılığına 0,3-0,5 bar emniyet payı eklemektir. Beş katlı bir binada bodrumdaki kazan dairesi ile en üst kattaki radyatör arasındaki düşey mesafe 15 m ise, karşılığı 15 bölü 10,2 eşittir yaklaşık 1,47 bar olur. Buna 0,3 bar pay eklenince soğuk sistem basıncı en az 1,8 bar olmalıdır. Bu binada 1,2 barla çalışmak, üst katlarda kalıcı hava ve kalıcı hışırtı demektir.

Kök neden dört başlıkta toplanır. Birincisi, dolum sırasında havanın tam atılmamasıdır; hızlı dolum yapılan bir tesisatta hava, suyun önünden kaçmak yerine ceplerde hapsolur. İkincisi, genleşme tankının ön basıncının yanlış olması ve sistemin çalışma sırasında negatif basınca düşmesidir. Üçüncüsü, oksijen geçirgen boru kullanımıdır; oksijen bariyeri olmayan bir plastik boru duvarından sürekli oksijen difüzyonu olur. Dördüncüsü, otomatik purjörün ters çalışıp hava emmesidir.

Çözüm sırası şudur ve sıra atlanmaz. Önce tesisat basıncını hesaplanan değere getirin. Sonra radyatörleri en alt kattan başlayıp yukarı doğru, pompayı durdurarak ve 10-15 dakika bekledikten sonra purjörden havasını alın; pompa çalışırken purjör açmak kabarcıkları dolaştırdığı için verimsizdir. Ardından kolon uçlarındaki ve pompa üstündeki otomatik purjörleri kontrol edin. Son adımda, hava tekrar tekrar birikiyorsa devreye kalıcı bir mikro kabarcık ayırıcı eklenir.

Kalıcı çözüm mikro kabarcık ayırıcıdır. Bu eleman, kazan çıkışındaki en sıcak ve en düşük çözünürlüklü noktaya monte edilir; içindeki tel örgü yüzeyinde mikro kabarcıklar birleşir, yükselir ve üstteki otomatik purjörden dışarı atılır. Caleffi Discal serisi bu işlevi gören yaygın bir örnektir ve DN 20 ile DN 150 arasında gam sunar. Tesisat bağlantı elemanları ve borulama grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Tesisat)

Çakıl taşı sesi, iki farklı olayın ortak belirtisidir: aşırı yüksek akış hızı ve kavitasyon. İkisi de suyun içinde buhar veya gaz kabarcığı oluşup çökmesiyle ilgilidir, ama oluştukları yer farklıdır. Yüksek akış hızı sesi boru ve vana içinde, kavitasyon sesi pompa emiş ağzı ile çark girişi arasında doğar. Ayırt etmek için sesin nerede en yüksek olduğuna bakılır.

Yüksek akış hızında ses özellikle kısılmış termostatik vanalarda, dirseklerde ve daralan kesitlerde duyulur. Termostatik vanayı tam açtığınızda ses belirgin biçimde azalıyorsa neden akış hızıdır. Kavitasyonda ise ses pompa gövdesinde yoğunlaşır, pompa gövdesine dokunulduğunda titreşim hissedilir ve pompa devri düşürüldüğünde ses genellikle azalır. Kavitasyonun mekanizması, oluşumu ve önlenmesi için ayrıntılı rehberimize bakmanızı öneririz. (Detay: Pompa Kavitasyonu Nedir, Nasıl Önlenir?)

Ölçülecek değer boru içi akış hızıdır. Isıtma devrelerinde hedef bant 0,5-1,0 m/s'dir; kritik üst sınır yaklaşık 1,5 m/s'dir. 1,5 m/s aşıldığında hem akış sesi duyulur hâle gelir hem de bakır ve ince cidarlı çelik borularda erozyon-korozyon riski başlar. Alt sınır da vardır: 0,3 m/s'nin altında akış, hava kabarcıklarını sürükleyemez ve kabarcıklar boruda birikerek ayrı bir ses kaynağı oluşturur.

Akış hızı hesabı tek formülle yapılır: v eşittir Q bölü A. Burada Q debi m³/s, A boru iç kesit alanı m² ve v hız m/s cinsindendir. Pratik kullanım için Q'yu m³/h cinsinden alıp 3600'e bölmek yeterlidir. Örnek: DN 25 çelik boruda iç çap yaklaşık 27,3 mm, kesit alanı pi çarpı 0,0273 karesi bölü 4 eşittir 0,000585 m²'dir. Devre debisi 2,0 m³/h ise, saniyeye çevrildiğinde 2,0 bölü 3600 eşittir 0,000556 m³/s olur.

Sonuç: v eşittir 0,000556 bölü 0,000585 eşittir 0,95 m/s. Bu değer 0,5-1,0 m/s bandının üst ucundadır ve sessiz kabul edilir. Aynı boruda debi 3,2 m³/h'ye çıkarsa hız 1,52 m/s olur ve kritik sınır aşılır; sonuç duyulabilir akış sesidir. Aynı 3,2 m³/h debiyi DN 32 boruda taşırsanız iç çap 36,0 mm, alan 0,001018 m² ve hız 0,87 m/s'ye iner. Ses tek bir çap büyütmesiyle kaybolur.

Debiyi bilmiyorsanız ısı yükünden hesaplayabilirsiniz. Bağıntı şudur: Q eşittir P bölü 1,163 çarpı delta T. Burada P kW, delta T gidiş-dönüş sıcaklık farkı °C, Q ise m³/h'dir. 24 kW ısı yükü ve 20 °C sıcaklık farkı için Q eşittir 24 bölü 1,163 çarpı 20 eşittir 1,03 m³/h çıkar. Aynı ısı yükü 10 °C sıcaklık farkıyla taşınırsa debi 2,06 m³/h'ye, akış hızı ise iki katına çıkar. Sıcaklık farkını daraltmak, ses üreten en sinsi tasarım kararıdır.

Kavitasyon tarafında ölçülecek değer NPSH'tir. Kapalı ısıtma devrelerinde kavitasyon, açık sistemlere göre nadirdir ama iki durumda görülür: tesisat basıncı çok düşükse ve su sıcaklığı yüksekse. 80 °C'deki suyun buhar basıncı yaklaşık 4,8 mSS, 90 °C'de yaklaşık 7,1 mSS ve 100 °C'de 10,3 mSS'dir. Sıcaklık arttıkça kavitasyon eşiği hızla yaklaşır; bu yüzden yüksek sıcaklıkta çalışan bir devrede basınç payı daha da önemlidir.

Metalik vınlama, sirkülasyon pompasının yatak grubundan gelen ve motor devriyle doğrudan ilişkili olan sürekli bir sestir. Islak rotorlu bir sirkülasyon pompasında rotor, seramik veya grafit yataklar üzerinde döner ve yağlamayı devredeki suyun kendisi sağlar. Su akışı kesildiğinde ya da yatak yüzeyi kireç ve manyetit ile kaplandığında sürtünme artar ve ortaya yüksek frekanslı bir vınlama çıkar. Sirkülasyon pompası metalik ses çıkarıyor şikâyetinin ana kaynağı budur.

Belirti, sesin devirle birlikte değişmesidir. Pompanın kademesini ya da ayar devrini düşürdüğünüzde sesin tonu belirgin biçimde alçalıyor, yükselttiğinizde tizleşiyorsa kaynak dönen aksamdır. Buna karşılık hava kaynaklı hışırtının tonu devir değişince kayda değer ölçüde değişmez, yalnızca şiddeti değişir. Bu tek gözlem, mekanik ve hidrolik sesi birbirinden ayırmaya çoğu vakada yeter.

İkinci belirti sıcaklıktır. Yatak sürtünmesi artmış bir pompanın motor gövdesi normalden sıcak çalışır. Islak rotorlu bir sirkülasyon pompasında gövde sıcaklığı, akışkan sıcaklığının 15-20 °C üzerini normal koşulda aşmaz. 60 °C su ile çalışan bir devrede gövde 95-100 °C'ye ulaşıyorsa ve elle 5 saniye tutulamıyorsa yatak ya da sargı tarafında sorun vardır. Üçüncü belirti, çekilen güçtür: aynı ayar noktasında tüketim eskiye göre yüzde 20 üzerinde artmışsa mekanik sürtünme büyümüştür.

Kök nedenler sırayla şunlardır. Birincisi kuru çalışmadır; devre boşken ya da hava kilidi oluşmuşken çalışan bir ıslak rotorlu pompa yataklarını saniyeler içinde hasarlandırır. İkincisi kireç ve manyetit birikimidir; tesisat suyunda çözünmüş demir oksit rotor boşluğunda toplanır ve manyetik alan bunu rotora yapıştırır. Üçüncüsü, uzun süre çalıştırılmayan bir pompanın milinin sıkışmasıdır; yaz boyunca duran bir ısıtma pompası kışın kalkarken zorlanır.

Çözüm adımları şöyledir. Önce pompayı durdurun, devrenin dolu ve havasız olduğunu doğrulayın. Islak rotorlu pompaların gövdesinde bulunan merkezi tapayı, sistem soğukken ve basınç düşürüldükten sonra dikkatle gevşetip mile bir tornavida ile birkaç tur uygulayın; sıkışmış rotorlar çoğu zaman bu işlemle serbest kalır. Tapa açılırken sıcak su püskürebileceği için sistem mutlaka soğutulur ve basıncı alınır.

Yatak sesi geçmiyorsa pompa değişimi gündeme gelir. Islak rotorlu sirkülasyon pompalarında yatak grubu ayrı yedek parça olarak sunulmaz; ekonomik onarım sınırı motor kafası değişimidir. Bu noktada ErP 641/2009 ve EN 16297 kapsamındaki yüksek verimli bir modele geçmek mantıklıdır, çünkü eski sabit devirli bir pompanın yerine EEI değeri 0,20'nin altındaki bir model konduğunda hem ses düşer hem tüketim azalır. Seçim kriterleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Sirkülasyon Pompası Seçimi)

Yapısal ses iletimi, pompanın ürettiği titreşimin borular ve askılar yoluyla binanın betonuna geçmesi ve uzaktaki odalarda duyulur hâle gelmesidir. Bu vakanın ayırt edici özelliği şudur: kazan dairesinde ses düşüktür, ancak üst kattaki bir yatak odasında rahatsız edici bir uğultu duyulur. Sirkülasyon pompası titriyor şikâyetlerinin büyük bölümü aslında bir montaj kusurudur, pompa arızası değildir.

Belirtiyi doğrulamak için basit bir test vardır. Pompayı kısa süreliğine durdurun; uğultu anında kesiliyorsa kaynak pompadır. Sonra pompayı çalıştırıp boru askılarından birine elinizi koyun. Titreşim elde net hissediliyorsa iletim yolu askıdır. Beton duvara dokunduğunuzda titreşim hissediliyorsa iletim yapıya geçmiştir ve pompayı değiştirmek sorunu çözmez.

Ölçülebilir gösterge titreşim hızıdır. Sirkülasyon pompası gövdesinde efektif titreşim hızı, sağlıklı bir kurulumda 2,8 mm/s değerinin altında beklenir. 4,5 mm/s üzerindeki değerler dengesizlik, yatak aşınması veya rezonans işaretidir. Elde titreşim ölçer yoksa pratik gösterge şudur: pompa gövdesine konan bir bozuk paranın ayakta duramaması, titreşimin kabul sınırının üzerinde olduğunu gösterir.

Çözüm sırası ucuzdan pahalıya doğru işletilir. İlk adım askı yalıtımıdır: mevcut kelepçelerin altına EPDM veya kauçuk ara yatak konur; bu tek başına yapısal iletimi belirgin ölçüde azaltır. İkinci adım, pompanın giriş ve çıkışına esnek bağlantı eklemektir. Üçüncü adım, DN 50 üzerindeki hatlarda lastik kompansatör kullanmaktır; kompansatör hem titreşimi keser hem de ısıl genleşmeyi karşılar. Dördüncü adım, pompa ağırlığını taşıyan bağımsız bir sabit nokta oluşturup boru gerilmesini pompadan almaktır.

Esnek bağlantı ve kompansatör kullanırken iki kural vardır. Birincisi, kompansatörün iki ucundaki boruların bağımsız olarak sabitlenmesi gerekir; aksi hâlde eleman eksenel yükü taşımaya çalışır ve ömrü kısalır. İkincisi, kompansatörün çalışma sıcaklığı ve basıncı devreye uygun seçilmelidir; standart EPDM kompansatörler tipik olarak 100-110 °C sınırındadır ve kızgın su hatlarında kullanılmaz. Bağlantı ve vana elemanları için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Vana Sistemleri)

Çek valf çarpması, pompa durduğunda ya da devri değiştiğinde valf klapesinin oturma yüzeyine sert biçimde kapanmasıyla oluşan tek ve keskin bir tıkırtıdır. İkiz pompalı gruplarda ve paralel çalışan devrelerde daha belirgindir, çünkü bir pompa durduğunda diğerinin bastığı su duran hattı geriye zorlar ve klape ani biçimde kapanır. Ses, valfin bulunduğu noktada en yüksektir; bu, teşhisi kolaylaştırır.

Ölçülecek değer, valfin bulunduğu kesitteki akış hızıdır. Klasik yaylı olmayan klape tipi çek valfler, ancak yeterli akış hızında tam açık kalır. Akış hızı 0,5 m/s'nin altına indiğinde klape yarı açık konumda salınır ve çırpınma başlar. Yaylı disk tipi çek valfler bu soruna karşı daha dayanıklıdır, çünkü yay kapanmayı akış durmadan önce başlatır ve ters akış hızını düşürür.

Çözüm, valf tipini değiştirmektir. Klape tipi yerine yaylı disk tipi ya da çift kanatlı sessiz çek valfe geçmek çoğu vakada sesi tamamen bitirir. İkinci adım, valfin bir çap küçültülerek akış hızının 1,0-1,5 m/s bandına taşınmasıdır; bu, klapenin tam açık kalmasını sağlar. Üçüncü adım, kireçlenmiş valfin sökülüp temizlenmesidir. Dördüncü adım, ikiz pompalı gruplarda kalkış ve duruş rampasını uzatarak akışın ani kesilmesini engellemektir.

Su darbesi, hareket hâlindeki su kütlesinin ani olarak durdurulmasıyla oluşan basınç dalgasıdır ve boru hattında güm ya da tak biçiminde duyulur. Sirkülasyon devrelerinde en sık kaynağı, hızlı kapanan bir motorlu vana, solenoid vana ya da termostatik vananın aniden kapanmasıdır. Ses tek başına rahatsız edici olmakla kalmaz; darbe basıncı boru, kaynak ve armatürleri kısa sürede yorar.

Basınç yükselmesinin büyüklüğü Joukowsky bağıntısıyla tahmin edilir: delta P eşittir rho çarpı a çarpı delta v. Burada rho su yoğunluğu yaklaşık 1000 kg/m³, a basınç dalgası hızı çelik boruda yaklaşık 1200 m/s, delta v ise durdurulan akış hızıdır m/s. 1,0 m/s hızda akan suyun ani durdurulması, delta P eşittir 1000 çarpı 1200 çarpı 1,0 eşittir 1.200.000 Pa, yani yaklaşık 12 bar ek basınç üretir.

Bu hesap, akış hızını düşük tutmanın neden hem ses hem dayanım açısından kritik olduğunu doğrudan gösterir. Aynı hattaki akış hızı 0,6 m/s olsaydı darbe basıncı yaklaşık 7,2 bara inerdi. Akış hızını yarıya düşürmek, darbe basıncını da yarıya düşürür. Bu yüzden 0,5-1,0 m/s bandı yalnızca konfor değil, aynı zamanda mekanik bir güvenlik bandıdır.

Çözüm dört yönlüdür. Birincisi vana kapanma süresini uzatmaktır; motorlu vanalarda 15-60 saniye aralığında kapanma süresi olan tipler, hızlı kapanan solenoid vanalara göre darbe üretmez. Danfoss AB-QM gibi basınçtan bağımsız balans vanaları, akışı sabit tutarak kısmi yük dalgalanmalarını da azaltır. İkincisi akış hızını çap büyüterek düşürmektir. Üçüncüsü darbe emici bir hava kabı ya da küçük hacimli genleşme kabı eklemektir. Dördüncüsü, pompa devrini yumuşak rampalı çalışan bir kontrol moduna almaktır.

Motorlu vana seçimi bu noktada doğrudan ses performansını belirler. Kapanma süresi, kapanma karakteristiği ve Kvs değeri birlikte değerlendirilmelidir; tesisata göre büyük seçilmiş bir vana, hem az açıklıkta çalışıp cızırtı üretir hem de kapanışta ani kesme yapar. Vana tipi, tahrik ve boyutlandırma kriterleri için ilgili rehberimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Motorlu Vana Rehberi)

Radyatörden su sesi geliyor şikâyeti ile pompa sesi şikâyeti farklı çözümler gerektirir, ama kullanıcı çoğu zaman ikisini ayıramaz. Ayrım, sesin karakterine ve konumuna bakılarak yapılır. Petek sesleri genellikle hışırtı, fokurtu ve tık tık genleşme sesi biçimindedir. Pompa sesleri ise sürekli uğultu, vınlama veya çakıl sesidir ve pompadan uzaklaştıkça zayıflar.

• Ses karakteri — Petek: akan su, fokurtu, hışırtı; Pompa: sabit tonlu uğultu, metalik vınlama, çakıl sesi
• Konum — Petek: ses radyatörün üst köşesinde en yüksek; Pompa: ses gövdede en yüksek, hat boyunca azalır
• Zamanlama — Petek: ısınma başlangıcında ilk 10-20 dakika belirgin, sonra azalır; Pompa: çalışma boyunca sabit kalır
• Devre tepkisi — Petek: termostatik vana kısıldığında ses artabilir; Pompa: pompa kademesi düşürüldüğünde ses azalır
• Sıcaklık dağılımı — Petek: üst kısım alt kısımdan 20 °C'den fazla soğuk, hava var demektir; Pompa: petek sıcaklık dağılımı düzgündür
• Purjöre tepki — Petek: hava alındıktan sonra ses biter ya da belirgin azalır; Pompa: hava almanın sese etkisi olmaz
• Metalik tıkırtı — Petek: genleşme kaynaklı, boru kelepçeye sürtüyordur; Pompa: yatak kaynaklı, devirle birlikte tonu değişir

Yerden ısıtma devrelerinde ses profili farklıdır. Kollektörlü sistemlerde ses genellikle kollektör kabininde duyulur ve nedeni devre debilerinin dengesizliğidir; bir devrenin rotametresi tam açık, diğeri neredeyse kapalıysa açık devrede akış hızı yükselir ve cızırtı başlar. Yerden ısıtma sistemlerinin çalışma prensibi ve devre dengeleme mantığı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Yerden Isıtma Avantajları)

Modern ıslak rotorlu bir sirkülasyon pompası, 1 metre mesafeden ölçüldüğünde tipik olarak 32-45 dB(A) aralığında ses üretir. Konut tipi küçük pompalar bandın alt ucundadır; DN 40 üzeri gövdelere sahip büyük gam pompaları maksimum devirde üst uca yaklaşır. Karşılaştırma için: sessiz bir yatak odasının fon gürültüsü yaklaşık 30 dB(A), normal konuşma 60 dB(A) civarındadır.

Bu değerlerin okunmasında iki kural vardır. Birincisi, ses basıncı mesafeyle azalır; kaynaktan uzaklık iki katına çıktığında serbest alanda seviye yaklaşık 6 dB düşer. 1 metrede 42 dB(A) ölçülen bir pompa, 4 metrede yaklaşık 30 dB(A) verir. İkincisi, desibel logaritmiktir; 3 dB'lik bir düşüş ses gücünün yarıya inmesi, 10 dB'lik düşüş ise kulakta yaklaşık yarı yükseklik hissi demektir.

Pratik hedef şudur: kazan dairesinde 45-50 dB(A) kabul edilebilir, ancak yatak odasına komşu bir duvarın arkasındaki dolapta 35 dB(A) sınırı gözetilmelidir. Konut içi mekanik tesisat gürültüsü için genel kabul, gece dönemi yaşam alanlarında 30-35 dB(A) bandıdır. Şikâyet edilen çoğu vakada ölçülen değer bu bandın 10-15 dB üzerindedir ve fark neredeyse her zaman hava, akış hızı veya yapısal iletimden gelir; pompanın kendi katalog değerinden değil.

Katalog dB(A) değerleri karşılaştırılırken ölçüm koşulu da okunmalıdır. Değerin hangi mesafede, hangi devirde ve hangi debide alındığı belirtilmemişse karşılaştırma yanıltıcıdır. Maksimum devirde 45 dB(A) veren bir pompa, gerçek işletme noktası olan yüzde 40 devirde 33 dB(A) verebilir. Bu yüzden sessizlik, model seçiminden çok doğru boyutlandırma ve doğru kontrol modu meselesidir. Marka ve gam alternatifleri için markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)

Sessiz çalışmanın iki sayısal koşulu vardır: tesisat basıncının 1-1,5 bar bandında ve statik yüksekliğin üzerinde tutulması, bir de emiş tarafındaki mevcut net pozitif emme yükünün pompanın gereksiniminden büyük olması. İkincisi NPSHa büyüktür NPSHr koşuludur ve kavitasyonun matematiksel sınırıdır. Bu iki koşul sağlanmadığında hiçbir marka ve hiçbir model sessiz çalışmaz.

NPSHa hesabı dört terimden oluşur: NPSHa eşittir emiş noktasındaki mutlak basınç yüksekliği artı statik yükseklik eksi sürtünme kaybı eksi buhar basıncı yüksekliği. Tüm terimler mSS cinsindendir. Kapalı bir ısıtma devresinde emiş basıncı, tesisat basıncı ile atmosfer basıncının toplamıdır; bu yüzden tesisatı 1,5 barda tutmak NPSHa'ya doğrudan yaklaşık 15,3 mSS ekler.

Örnek hesap yapalım. Kazan dairesinde tesisat basıncı 1,2 bar, yani 12,2 mSS'dir; buna atmosfer basıncı 10,3 mSS eklenir ve mutlak basınç 22,5 mSS olur. Pompa emişi kollektörden 1,0 m aşağıdadır, yani statik yükseklik artı 1,0 mSS'dir. Emiş hattı sürtünme kaybı 0,8 mSS ölçülmüştür. Su sıcaklığı 80 °C ve buhar basıncı yüksekliği 4,8 mSS'dir.

Sonuç: NPSHa eşittir 22,5 artı 1,0 eksi 0,8 eksi 4,8 eşittir 17,9 mSS. Pompanın katalogdan okunan NPSHr değeri o debide 1,5 mSS ise emniyet payı 16,4 mSS'dir ve kavitasyon riski yoktur. Aynı devrede tesisat basıncı 0,4 bara düşerse mutlak basınç 14,4 mSS'ye iner ve NPSHa 9,8 mSS olur; hâlâ yeterlidir. Ancak su sıcaklığı 95 °C'ye çıkarıldığında buhar basıncı 8,5 mSS'ye yükselir ve NPSHa 2,1 mSS'ye düşer. Bu noktada kavitasyon gerçek bir tehdittir.

Genel kural, NPSHa'nın NPSHr'nin en az 0,5 mSS üzerinde, tercihen 1,0 mSS payla üzerinde olmasıdır. Yüksek sıcaklıkta çalışan devrelerde bu pay daha da genişletilir. Emniyet payını sağlamanın en ucuz yolu tesisat basıncını yükseltmektir; en pahalı yolu ise pompa değiştirmektir. Genleşme tankının hacmi ve ön basıncı, sistem basıncının çalışma boyunca bu bantta kalmasını belirleyen asıl elemandır. Hesap yöntemi için rehberimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Genleşme Tankı Hesabı)

Kontrol modu, değişken devirli bir sirkülasyon pompasının basma yüksekliğini debiye göre nasıl değiştireceğini belirleyen ayardır ve ses üzerinde doğrudan etkilidir. İki temel mod vardır: sabit basınç farkı modu Δp-c ve orantılı basınç farkı modu Δp-v. Termostatik vanalı radyatör devrelerinde yanlış modu seçmek, kısmi yükte gereksiz yüksek basınç üretir ve vanalarda cızırtıya yol açar.

• Çalışma mantığı — Δp-c: debi ne olursa olsun basma yüksekliğini sabit tutar; Δp-v: debi azaldıkça basma yüksekliğini yaklaşık yarısına kadar doğrusal olarak düşürür
• Uygun devre — Δp-c: yerden ısıtma, düşük dirençli ve kısa boru hatları, sabit debili devreler; Δp-v: termostatik vanalı radyatör devreleri, uzun kolonlu apartman tesisatları
• Kısmi yükte ses — Δp-c: vanalar kapandıkça vana üzerindeki basınç farkı büyür, cızırtı riski yüksek; Δp-v: basınç farkı sınırlı kalır, vana sesi belirgin biçimde azalır
• Kısmi yükte enerji — Δp-c: tüketim yavaş düşer; Δp-v: aynı devrede yıllık tüketim tipik olarak yüzde 20-30 daha düşük olur
• Termostatik vana ömrü — Δp-c: yüksek fark basıncı iğne ve conta aşınmasını hızlandırır; Δp-v: aşınma yavaşlar
• Ayar zorluğu — Δp-c: hedef basma yüksekliği tek değer olarak girilir, ayarı basittir; Δp-v: hedef değer en uzak devrenin hesabına göre girilir, biraz daha dikkat ister
• Dengesiz devrede davranış — Δp-c: dengesizliği maskeler, uzak devre yine ısınmaz; Δp-v: dengesizliği daha erken görünür kılar

Pratik hüküm nettir. Termostatik vanalı bir radyatör tesisatında ses şikâyeti varsa ilk yapılacak iş kontrol modunu Δp-v'ye almaktır. Bu ayar çoğu vakada beş dakika sürer, hiçbir parça gerektirmez ve kısmi yükte üretilen fazla basma yüksekliğini otomatik olarak düşürerek vana cızırtısını keser. Yerden ısıtma devrelerinde ise Δp-c genellikle daha uygundur, çünkü devre direnci debiyle daha az değişir.

Hedef basma yüksekliği değeri de ayrı bir ses kaynağıdır. Pompa fabrika çıkışı çoğu zaman maksimum kademede gelir ve kimse bunu düşürmez. 6 mSS gereken bir konut devresinde pompanın 10 mSS'de bırakılması, tüm termostatik vanaların yüksek fark basıncıyla çalışması ve tesisatın baştan sona cızırdaması anlamına gelir. Hedef değeri, en uzak devrenin hesaplanan toplam basınç kaybına eşitlemek doğru yaklaşımdır.

Otomatik uyarlamalı modlar da ses tarafında işe yarar. Grundfos ALPHA2 ve Grundfos MAGNA3 gamındaki otomatik uyarlama fonksiyonu, devreyi izleyerek hedef eğriyi kendisi düşürür ve fazla basıncı zamanla eler. Wilo Stratos PICO ve Wilo Yonos PICO modellerinde de dinamik ayar ve gece rejimi seçenekleri bulunur. Gece rejimi, düşük dış sıcaklık gerektirmeyen saatlerde devri düşürerek hem tüketimi hem sesi azaltır. Verimlilik tarafındaki kazanç için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Mekanik Sistemlerde Enerji Verimliliği)

Aşağıdaki liste, duyduğunuz sesi doğrudan bir ölçüme ve bir çözüme bağlar. Her madde aynı sırayı izler: ses tipi, ölçülecek değer, en olası neden ve ilk uygulanacak çözüm. Şikâyetinize en yakın maddeden başlayıp yukarıdaki ilgili bölüme dönebilirsiniz.

• Hışırtı ve fokurtu — Ölçüm: tesisat basıncı ve petek üst-alt sıcaklık farkı; Neden: tesisatta hava; Çözüm: basıncı 1-1,5 bara getir, pompa dururken purjör yap, mikro kabarcık ayırıcı ekle
• Sürekli akan dere sesi — Ölçüm: boru içi akış hızı; Neden: hız 1,5 m/s üzerinde; Çözüm: pompa devrini düşür, hedef basma yüksekliğini azalt, gerekiyorsa DN büyüt
• Çakıl ve cızırtı — Ölçüm: NPSHa ile NPSHr farkı ve su sıcaklığı; Neden: kavitasyon veya kısılmış vanada yüksek hız; Çözüm: tesisat basıncını yükselt, sıcaklığı düşür, vana açıklığını ve balansı düzelt
• Metalik vınlama — Ölçüm: gövde sıcaklığı ve çekilen güç; Neden: rotor yatağı sürtünmesi, manyetit birikimi; Çözüm: mili serbest bırak, manyetik çamur separatörü ekle, geçmezse motor kafasını değiştir
• Düşük frekanslı uğultu ve zeminde titreşim — Ölçüm: titreşim hızı, hedef 2,8 mm/s altı; Neden: yapısal ses iletimi; Çözüm: askı yalıtımı, esnek bağlantı, DN 50 üzeri hatlarda kompansatör
• Tek ve keskin tıkırtı — Ölçüm: sesin pompa kalkış veya duruş anıyla ilişkisi; Neden: çek valf çarpması; Çözüm: yaylı disk tipi sessiz çek valfe geç, valf çapını akış hızına göre küçült
• Vana kapanınca güm sesi — Ölçüm: akış hızı ve vana kapanma süresi; Neden: su darbesi; Çözüm: kapanma süresini uzat, akış hızını düşür, darbe emici ekle
• Kelepçede tık tık — Ölçüm: boru boyu ve sıcaklık değişimi; Neden: ısıl genleşmenin sıkışması; Çözüm: kelepçeyi gevşet, kayar mesnet ve genleşme payı bırak

Hava atma, ses tedavisinin ilk adımıdır ama tek başına kalıcı değildir. Tesisata hava girmeye devam ediyorsa üç ay sonra aynı ses geri gelir. Kalıcı çözüm dört elemanın birlikte doğru kurulmasıdır: doğru tesisat basıncı, doğru konumlandırılmış otomatik purjörler, mikro kabarcık ayırıcı ve manyetik çamur separatörü. Bu dört eleman farklı sorunları çözer ve birbirinin yerine geçmez.

Otomatik purjör, devrede toplanan serbest havayı dışarı atan şamandıralı bir elemandır. Doğru konumu, devrenin en yüksek noktaları ve kolon uçlarıdır. Yanlış konumdaki bir purjör işe yaramaz; devrenin ortasındaki bir noktaya konan purjör, üstteki hava cebini boşaltamaz. Ayrıca purjörlerin yıllık kontrolü şarttır, çünkü şamandıra yuvası kireçlendiğinde eleman ya sürekli su damlatır ya da tersine hava emmeye başlar.

Mikro kabarcık ayırıcı, serbest hava yerine suda çözünmüş ve mikron mertebesindeki kabarcıkları yakalar. En verimli çalıştığı yer, suyun en sıcak olduğu ve gaz çözünürlüğünün en düşük olduğu kazan çıkışıdır. Sistemin tüm suyunun bu elemandan geçmesi gerektiği için ana gidiş hattına, pompa emişinden önce konumlandırılması tercih edilir. Doğru boyutlandırıldığında birkaç günlük çalışmayla devredeki serbest gaz belirgin biçimde azalır.

Manyetik çamur separatörü ise havayla değil katı kirlilikle ilgilenir. Isıtma devresinde zamanla oluşan manyetit, yani demir oksit çamuru, pompa rotor boşluğuna ve ısı eşanjörü kanallarına yerleşir. Manyetit birikimi hem yatak sesini hem eşanjör kaynaklı kaynama seslerini üretir. Separatörün doğru konumu dönüş hattında, kazan girişinden hemen öncedir ve yılda en az bir kez tahliye edilmelidir.

Su şartlandırma bu zincirin son halkasıdır. Sert su ile doldurulan bir devrede kireç, eşanjör yüzeyinde ve pompa yatağında birikir; her 1 mm kireç tabakası ısı transferini yaklaşık yüzde 10 düşürür ve yüzey sıcaklığını yükselterek lokal kaynama seslerine yol açar. Dolum suyunun yumuşatılması ve uygun inhibitör kullanımı, ses probleminin tekrarlamasını doğrudan engeller. Su şartlandırma ve filtrasyon çözümleri için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Akış hızı yüksekliğinden kaynaklanan sesi çözmenin iki yolu vardır: pompa devrini düşürmek veya boru çapını büyütmek. İkisi de akış hızını azaltır ama farklı bedeller taşır. Kural şudur: ses tüm devrede yaygınsa ve devre gerekenden fazla ısıtıyorsa devir düşürülür; ses belirli bir hatta yoğunlaşmışsa ve o hat gerekli debiyi taşımak zorundaysa çap büyütülür.

• Uygulama süresi — Devir düşürme: 5 dakika, cihaz üzerinden ayar; DN büyütme: bölüme göre yarım gün ile birkaç gün arası tesisat işi
• Maliyet kalemleri — Devir düşürme: yok, yalnızca işçilik dakikaları; DN büyütme: boru, fitting, yalıtım, işçilik, gerekiyorsa duvar ve şap açma
• Isıtma performansına etki — Devir düşürme: debi azalır, uzak devrelerde ısınma zayıflayabilir; DN büyütme: debi korunur, performans etkilenmez
• Enerji tüketimi — Devir düşürme: pompa gücü devrin yaklaşık küpüyle azalır, tüketimde belirgin düşüş; DN büyütme: sürtünme kaybı azaldığı için pompa gücü de düşer
• Ses üzerindeki etki — Devir düşürme: tüm devrede eş zamanlı azalma; DN büyütme: yalnızca çapı büyütülen kesitte azalma
• Su darbesi riski — Devir düşürme: akış hızı düştüğü için darbe basıncı da düşer; DN büyütme: aynı yönde etki, hız düşer
• Kime uygun — Devir düşürme: pompası gerekenden büyük seçilmiş, odaları aşırı ısınan konutlar; DN büyütme: doğru pompayla bile hızı 1,5 m/s'yi aşan tek hatlar, kolon darboğazları

Pompa gücünün devirle ilişkisi kararı kolaylaştırır. Benzerlik yasalarına göre debi devirle doğru orantılı, basma yüksekliği devrin karesiyle, mil gücü ise devrin küpüyle değişir. Devri yüzde 20 düşürmek, gücü yaklaşık yüzde 49 azaltır. 80 W çeken bir pompa 41 W'a iner; yılda 5.000 saat çalışan bir sistemde bu, yaklaşık 195 kWh/yıl tasarruf demektir. Aynı hareket sesi de düşürdüğü için iki kazanç birlikte gelir.

Çap büyütmenin de sınırı vardır. Aşırı büyütülen bir hatta akış hızı 0,3 m/s'nin altına iner, hava kabarcıkları sürüklenemez, boruda birikir ve bu kez farklı bir ses başlar. Ayrıca büyük çaplı boru daha fazla su hacmi ve daha yüksek ısıl atalet demektir; sistem kontrolü yavaşlar. Bu yüzden hedef, çapı olabildiğince büyütmek değil, hızı 0,5-1,0 m/s bandına oturtmaktır. Pompa gamı ve boyutlandırma desteği için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Pompa Sistemleri)

Kombi içindeki sirkülasyon pompası, bağımsız bir kazan dairesi pompasından farklı olarak dar bir hacimde ve cihaz gövdesine rijit biçimde bağlı çalışır. Bu yüzden aynı titreşim, bağımsız pompaya göre daha kolay duyulur hâle gelir. Kombi pompası ses yapıyor ne yapmalı sorusunun cevabı, dört adımlık bir sırayla verilir ve ilk üç adım kullanıcı tarafından yapılabilir.

Adım 1, basınç kontrolüdür. Cihaz soğukken manometreye bakın. Değer 1,0 barın altındaysa doldurma musluğundan yavaşça 1,2-1,5 bara getirin. Hızlı dolum yapmayın; su hızlı girdiğinde hava sıkışır. Doldurma bittikten sonra musluğu tam kapattığınızdan emin olun, çünkü tam kapanmayan doldurma musluğu basıncı sürekli yükseltir ve emniyet ventilinden su boşaltır.

Adım 2, peteklerden hava nasıl atılır sorusunun cevabıdır. Kombiyi kapatın ve 15 dakika bekleyin; bu süre, kabarcıkların peteklerin üst noktalarına toplanması içindir. Sonra en alt kattan başlayıp yukarı doğru, her radyatörün purjör vidasını su gelene kadar açın. İşlem bitince basıncı tekrar kontrol edin; hava atıldıkça basınç düşer ve tamamlama gerekir. Çok katlı binada işlem iki tur tekrarlanabilir.

Adım 3, pompa kademesidir. Kombi içindeki pompanın kademesi ya da bağımsız pompanın ayar düğmesi en yüksek konumdaysa bir kademe düşürün. Sesin azalıp azalmadığını 24 saat gözleyin ve tüm odaların ısınmaya devam ettiğini doğrulayın. Modern kombilerde bu ayar cihazın servis menüsünden yapılır; menüye girmek servis yetkisi gerektirebilir. Adım 4, sesin bu üç adımdan sonra devam etmesi hâlinde teknik kontroldür.

Teknik kontrolde bakılacaklar sırayla şunlardır: genleşme tankının ön basıncı, eşanjörde kireçlenme, filtre tıkanıklığı, pompa mili serbestliği ve devre balansı. Genleşme tankı ön basıncı düşmüş bir kombide sistem basıncı ısınırken hızla yükselir ve soğurken düşer; bu dalgalanma tek başına hava üretir. Kontrol ve periyodik bakım kalemleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Bakımı)