Pislik Tutucu Nedir? Y Tipi Filtre Nerede ve Neden Kullanılır?

Pislik tutucu, akışkanın içindeki katı parçacıkları delikli bir elek üzerinde ayıran ve temizlenebilir biçimde toplayan bir hat filtresidir. İçinde üç ana parça bulunur: dökme veya dövme gövde, gövdenin eğik koluna oturan silindirik tel elek ve eleği yerinde tutan sızdırmaz kapaktır. Su ana kanaldan girer, eleğin dışından içine doğru geçer, tanecikler eleğin dış yüzeyinde birikir ve temiz su hattın devamına gider.

Elek, sistemin kalbidir. Genellikle paslanmaz çelik AISI 304 veya 316 kalite tel örgüden ya da delikli sacdan yapılır; su, eleğin binlerce küçük gözünden geçerken kendinden büyük her taneciği dışarıda bırakır. Elek yüzey alanı, giriş kesit alanının tipik olarak 2,5-4 katı olacak biçimde tasarlanır; böylece elek yarıya kadar dolsa bile akış sıkışmaz ve basınç kaybı düşük kalır. Yüzey alanı büyüdükçe temizlik aralığı uzar.

Y tipi filtre, bu düzenin en sık kullanılan gövde biçimidir. Ana gövde ile elek kolu arasındaki 45 derecelik açı iki işe yarar: birincisi, elek yatay hatta bile aşağı doğru baktığı için biriken kir yer çekimiyle kolun dibine toplanır ve akışın önünü kapatmaz; ikincisi, kolun ucundaki tapa veya blöf vanası açıldığında bu kir doğrudan dışarı boşalır. Sepet tipi ve düz tip pislik tutucular da vardır ama küçük ve orta çaplı tesisatın standardı Y tipidir.

Eleğin açık alan oranı, elemanın performansını doğrudan belirleyen sayısal büyüklüktür. Açık alan oranı, eleğin toplam yüzeyi içinde suyun geçebildiği delik alanının yüzdesidir ve tel örgü eleklerde tipik olarak yüzde 30-45, delikli sac eleklerde yüzde 20-35 mertebesindedir. Aynı mesh değerinde ince telli bir elek daha yüksek açık alan sunar ve aynı debiyi daha düşük basınç kaybıyla geçirir. Bu yüzden iki elek yalnızca mesh değeriyle değil, açık alan oranıyla da karşılaştırılır.

Sisteme koruma eklemenin en ucuz yolu budur. Pislik tutucu, arkasındaki pompayı, sayacı veya vanayı korurken kendisi neredeyse hiç yıpranmaz; tek bakımı elek temizliğidir. Tesisat bağlantı elemanları ve vana grubu için ürün kategorimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Tesisat)

Y tipi filtre, arkasındaki ekipmanın ömrünü ve verimini korumak için kullanılır. Bir tesisat hattı açıldığında içinde kaynak curufu, boru talaşı, teflon bandı artığı, ürün çapağı ve montaj kiri bulunur; işletmeye alındıktan sonra da boru pası, kireç kabuğu ve dışarıdan gelen kum sisteme sürekli tanecik ekler. Bu taneciklerin hiçbiri gözle seçilmez ama pompa salmastrasını, sayaç çarkını ve oransal vana yüzeyini bir zımpara gibi aşındırır.

En kritik koruma pompa tarafındadır. Bir santrifüj pompanın çarkı ile gövdesi arasındaki açıklık seriye göre 0,3-0,8 mm mertebesindedir; bu aralığa giren tek bir sert tanecik çarkı dengesizleştirir, titreşim ve ses üretir. Pompa öncesi pislik tutucu bu taneciği emiş hattında durdurur. Dozaj pompaları, hidroforlar ve sirkülasyon pompaları için elek koruması pratikte zorunludur; pompa seçim ve koruma kriterleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Seçimi Nasıl Yapılır? Debi ve Basma Yüksekliği Hesaplama Rehberi)

İkinci gerekçe ölçüm ve kontrol doğruluğudur. Su sayacının çarkına takılan bir tanecik ölçümü bozar; oransal veya motorlu bir vananın oturma yüzeyine sıkışan bir çapak vananın tam kapanmasını engeller ve sürekli kaçak yapar. Bu yüzden sayaç ve kontrol vanası önüne pislik tutucu konması, birçok proje şartnamesinde ve TS EN 806-3 su tesisatı uygulama esaslarında öngörülen bir uygulamadır. Motorlu ve kontrol vanaları için rehberimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Motorlu Vana Rehberi)

Üçüncü gerekçe ısıtma-soğutma devrelerinin temizliğidir. Kapalı bir ısıtma devresinde zamanla manyetit, yani demir oksit çamuru oluşur; bu çamur plakalı eşanjör kanallarını daraltır ve kombiyi kilitler. Y tipi filtre kaba taneciği tutar, hava ayırıcı ve tortu ayırıcı separatörler ise mikron mertebesindeki kalıntıyı toplar. Kombi ve eşanjör koruması için pislik tutucu ile separatörün birlikte kullanımı en sağlıklı çözümdür.

Pislik tutucu, korunması gereken her hassas ekipmanın hemen girişinde kullanılır. Kuralı basittir: akış yönünde koruduğu elemandan önce, ona en yakın noktada yer alır. Bir tesisatta pislik tutucunun standart konumları pompa emişi, su sayacı girişi, kontrol ve oransal vana önü, kombi ve kazan girişi, plakalı eşanjör girişi ve bina ana giriş hattıdır. Endüstriyel hatlarda buhar, kızgın yağ ve proses suyu hatlarında da aynı mantıkla konumlanır.

• Pompa emişi — Pompa öncesi pislik tutucu çark açıklığına giren taneciği durdurur; hidrofor, sirkülasyon ve dozaj pompalarında standarttır
• Su sayacı girişi — Sayaç çarkını korur, ölçüm hatasını önler; TS EN 806-3 kapsamında bina girişinde öngörülür
• Kontrol ve oransal vana önü — Vana oturma yüzeyine çapak kaçmasını, tam kapanmama ve sızıntıyı engeller
• Kombi ve kazan girişi — Isıtma devresindeki boru pasını ve tortuyu tutar, eşanjör kilitlenmesini geciktirir
• Plakalı eşanjör girişi — Dar plaka kanallarını daraltacak taneciği ayırır; ısı transferini korur (Detay: Plakalı Eşanjör Nedir? Boyler ve Isıtma Sistemlerinde Nasıl Çalışır?)
• Bina ana giriş hattı — Şebekeden gelen kum ve pası tutar, tüm iç tesisatı korur
• Basınç düşürücü vana önü — Regülatör iç yüzeyinin çizilmesini önler, ayar kararlılığını korur (Detay: Basınç Düşürücü Kullanımı)

İstanbul Kadıköy'deki bir sitede yürüttüğümüz bir revizyonda, hidroforun sürekli titreşim ve ses yaptığı şikâyetinin kaynağı, emiş hattında pislik tutucu bulunmamasıydı; depo tabanındaki kum çarka ulaşıyordu. Emişe DN 40 bir Y tipi pislik tutucu eklenip 500 mikron elek takıldığında titreşim ilk gün belirgin biçimde azaldı. Bu tür saha vakalarında pislik tutucu, pompa değişiminden çok daha ucuz ve çoğu zaman yeterli bir çözümdür.

Konum seçiminde bir istisna vardır: geri dönüşsüz aşınma yaratan noktalar önceliklidir. Bir hatta birden fazla korunacak eleman varsa, pislik tutucu her birinin önüne değil, en hassas ve en pahalı elemanın önüne konur; ara elemanlar için ek filtre yalnızca kirlilik yükü yüksekse eklenir. Örneğin ana giriş filtresiyle korunan bir dairede her muslukağzına ayrı filtre gerekmez. Amaç filtre sayısını artırmak değil, kritik ekipmanı en yakın noktadan korumaktır.

Elek göz açıklığı, pislik tutucu eleğindeki her bir deliğin serbest geçiş ölçüsüdür ve iki farklı birimle ifade edilir: mesh ve mikron. Mesh, bir inç, yani 25,4 mm uzunluğa düşen tel sayısıdır; sayı büyüdükçe delik küçülür ve elek daha ince taneciği tutar. Mikron ise deliğin gerçek boyutudur ve 1 mikron milimetrenin binde biridir. Aynı eleği hem 20 mesh hem yaklaşık 800 mikron olarak ifade edebilirsiniz.

İki birim arasındaki ilişki tel kalınlığına bağlı olduğu için tam değil, mertebe olarak verilir. Kaba bir dönüşüm tablosu şöyledir: 20 mesh yaklaşık 800-900 mikron, 40 mesh yaklaşık 400 mikron, 60 mesh yaklaşık 250 mikron, 100 mesh yaklaşık 150 mikron ve 200 mesh yaklaşık 75 mikron elek göz açıklığına karşılık gelir. Delikli sac elekler için değer doğrudan delik çapı olarak, örneğin 1,0 mm veya 0,8 mm olarak verilir; bu da 1000 ve 800 mikron demektir.

Doğru elek göz açıklığını seçmenin kuralı, korunan ekipmanın en dar geçiş aralığından belirgin biçimde küçük bir delik seçmektir. Elek çok kaba olursa zararlı taneciği geçirir; çok ince olursa hızla tıkanır ve basınç kaybını büyütür. Bu iki uç arasındaki dengeyi kurmak, pislik tutucu seçiminin en teknik kısmıdır ve doğrudan sistemin hangi işi gördüğüne bağlıdır.

Elek malzemesi de açıklık kadar önemlidir. İçme suyu ve gıda hatlarında elek AISI 316 paslanmaz çelik seçilir; ısıtma devrelerinde 304 kalite yeterlidir. Elek teli ne kadar ince olursa aynı mesh değerinde açık alan oranı o kadar yükselir ve basınç kaybı düşer. Su arıtma ve filtrasyon çözümleri için ürün kategorimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Elek göz açıklığı, korunan ekipmanın hassasiyetine göre kaba bir hattan ince bir hatta doğru seçilir. Genel kural şudur: koruma kabalaştıkça delik büyür, hassaslaştıkça küçülür. Aşağıdaki bant değerleri saha pratiğinde en sık kullanılan başlangıç noktalarıdır; kesin değer üretici serisine ve suyun kirlilik yüküne göre değişir.

• Kaba koruma, ana giriş ve pompa emişi — 20-40 mesh, yaklaşık 400-900 mikron; kum, taş ve iri pası tutar
• Genel tesisat ve ısıtma devresi — 40-60 mesh, yaklaşık 250-400 mikron; boru pası ve montaj kirini tutar
• Su sayacı ve kombi girişi — 60-100 mesh, yaklaşık 150-250 mikron; sayaç çarkını ve eşanjörü korur
• Oransal vana, dozaj sistemi ve enjektör — 100-200 mesh, yaklaşık 75-150 mikron; ince çapak ve tortuyu tutar
• İçme suyu ve gıda hattı ince filtrasyon — 200 mesh ve üzeri, 75 mikron altı; AISI 316 elek ile
• Buhar hattı — 20-40 mesh delikli sac, yaklaşık 0,8-1,0 mm; yüksek sıcaklıkta dayanım önceliklidir

Seçimde ikinci bir kural, pislik tutucuyu tek başına düşünmemektir. Çok ince taneciği tutması gereken bir sistemde tek bir 200 mesh elek hızla tıkanır; doğru çözüm önce kaba bir 40 mesh Y tipi filtre, sonra ince bir filtre veya separatör ile kademeli filtrasyondur. Böylece iri kir kaba eleği kaba eleğin üzerinde birikir, ince elek yalnızca gerçekten küçük taneciğe çalışır ve temizlik aralığı uzar.

Isıtma devrelerinde pislik tutucudan sonra bir tortu ve hava ayırıcı separatör kullanmak, mikron mertebesindeki manyetiti de toplar; bu iki eleman farklı işleri görür ve birbirinin yerine geçmez. Separatör tipleri ve çalışma prensibi için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Separatör Nedir? Hava Ayırıcı, Tortu Ayırıcı ve Hidrolik Separatör Arasındaki Farklar)

Pislik tutucu basınç kaybı, temiz elekte suyun akış hızına ve eleğin açık alan oranına bağlı olan, elemanın giriş-çıkış basıncı arasındaki farktır. Temiz bir Y tipi filtrede bu kayıp seriye ve debiye göre tipik olarak 0,05-0,3 bar mertebesindedir. Elek kirlendikçe açık alan azalır ve basınç kaybı büyür; temizlik gerektiğini gösteren en güvenilir işaret, giriş-çıkış basınç farkının başlangıç değerinin iki katına çıkmasıdır.

Hesap, elemanın Kv değeriyle yapılır. Kv, 1 bar basınç farkında elemandan geçen debiyi m³/h cinsinden verir. Bağıntı şudur: delta P eşittir Q bölü Kv, sonucun karesi. Burada delta P bar, Q debi m³/h ve Kv elemanın katalog değeridir. Örnek: Kv değeri 14 m³/h olan DN 25 bir pislik tutucudan 6 m³/h debi geçiyorsa, delta P eşittir 6 bölü 14 eşittir 0,43; karesi 0,18 bar olur.

İkinci örnek çap seçiminin etkisini gösterir. Aynı 6 m³/h debiyi Kv değeri 32 m³/h olan DN 40 bir pislik tutucudan geçirirseniz, delta P eşittir 6 bölü 32 eşittir 0,19; karesi yalnızca 0,035 bar olur. Yani bir çap büyütmek temiz elek basınç kaybını beşte bire indirir. Bu yüzden pislik tutucu, bağlı olduğu boru hattıyla aynı çapta seçilir; küçültülerek bir daralma noktası oluşturulmaz.

Kabul sınırı sisteme göre değişir. Emiş hattında pompa öncesi pislik tutucu için basınç kaybı NPSH payını doğrudan yediği için mümkün olan en düşük değerde, tipik olarak 0,1 barın altında tutulur; bu, kavitasyonu önlemek için kritiktir. Kavitasyon mekanizması için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Kavitasyonu Nedir? Pompayı Sessizce Öldüren Sorun) Basma hattında ise 0,2-0,3 bar genellikle kabul edilebilir.

Kirli elek hesaba mutlaka katılır. Bakım aralığının sonunda elek yarıya kadar dolduğunda basınç kaybı temiz değerin yaklaşık üç-dört katına çıkabilir. Bu yüzden boyutlandırmada temiz Kv değil, tıkalı elekteki en kötü durum dikkate alınır ve pislik tutucu bu senaryoda bile kabul sınırının altında kalacak biçimde seçilir. Ayrıntılı hidrofor ve basınç hesabı için ilgili rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompalarda mSS Nedir? 10 mSS Kaç Bar Eder?)

Basınç kaybının enerjiye dönüşen bir maliyeti vardır. Sürekli çalışan bir pompanın hattında her 0,1 bar ek basınç kaybı, aynı debiyi taşımak için pompanın daha fazla güç çekmesi demektir; yaklaşık olarak 10 m³/h debide 0,1 bar fazladan kayıp, yılda birkaç yüz kWh ek tüketime karşılık gelebilir. Bu yüzden basınç kaybı yalnızca konfor ve kavitasyon değil, işletme maliyeti kalemi olarak da değerlendirilir. Kirli tutulan bir elek, görünmez bir enerji faturasıdır.

Pislik tutucu montaj yönü, gövde üzerindeki ok işaretinin akış yönünü gösterecek biçimde ve elek kolunun aşağı bakacak biçimde ayarlanmasıdır. Gövdenin üzerinde daima bir akış oku vardır; su bu ok yönünde girmeli ve eleğin dışından içine doğru geçmelidir. Ok tersine takılırsa su eleği içeriden dışarı geçer, biriken kir eleğin içinde toplanır ve blöften boşalmaz; bu, en sık yapılan montaj hatasıdır.

Yatay hatta kural nettir: elek kolu yatay düzlemin altına, aşağıya bakacak şekilde monte edilir. Böylece tutulan tanecikler yer çekimiyle kolun dibine, blöf vanasının olduğu tarafa toplanır ve akışın önünü kapatmaz. Elek kolu yukarı bakacak biçimde takılırsa biriken kir her akış kesildiğinde eleğin içinden geri dökülür ve korunan ekipmana kaçar.

Düşey hatta ise kural farklıdır: pislik tutucu yalnızca akış yukarıdan aşağıya, yani aşağı yönlü olduğunda düşey monte edilir. Aşağı akışta yer çekimi kiri yine kolun dibinde tutar. Akış aşağıdan yukarı olan düşey bir hatta Y tipi filtre kural olarak konmaz; bu durumda kir tutulamaz ve elemanın hiçbir faydası kalmaz. Böyle hatlarda ya yatay bir bölüm oluşturulur ya da sepet tipi filtre kullanılır.

Montaj sırasında iki nokta daha önemlidir. Birincisi, elek kolunun etrafında eleği sökmek için yeterli boşluk bırakılmalıdır; kapak ya da tapa açılıp elek çekildiğinde en az elek boyu kadar serbest alan gerekir. İkincisi, pislik tutucu daima sökülebilir bağlantılarla, yani rakor, flanş veya union ile monte edilir ki temizlik ve elek değişimi hattı kesmeden yapılabilsin. Vana ve bağlantı grubu için ürün kategorimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Vana Sistemleri)

İzolasyon vanası yerleşimi montajın ayrılmaz parçasıdır. Pislik tutucunun giriş ve çıkışına birer kesme vanası konursa, temizlik sırasında yalnızca eleman izole edilir ve hat üzerindeki diğer cihazlar çalışmaya devam eder. Bu düzenleme, özellikle kesintisiz çalışması gereken ticari ve endüstriyel tesislerde şarttır; iki vana arasındaki eleman, hattı durdurmadan sökülebilir, temizlenir ve geri takılır. Küçük konut hatlarında ise mevcut ana vana çoğu zaman bu izolasyonu sağlar ve ek vana gerekmeyebilir.

Pompa öncesi pislik tutucu, pompanın emiş hattına, pompadan hemen önce konan ve çarkı taneciklerden koruyan filtredir. Konum kritiktir: pislik tutucu her zaman pompanın basma tarafında değil, emiş tarafında bulunmalıdır, çünkü tanecik pompadan geçtikten sonra hasar zaten oluşmuş olur. Emiş hattındaki bu filtre, hem çark aşınmasını hem mekanik salmastra çizilmesini önler.

Emiş tarafında dikkat edilecek en önemli değer basınç kaybıdır. Emiş hattındaki her basınç kaybı, pompanın mevcut net pozitif emme yükünü, yani NPSHa değerini doğrudan düşürür ve kavitasyon riskini artırır. Bu yüzden emiş pislik tutucusu bir çap büyük seçilir, kaba elek, tipik olarak 500-800 mikron kullanılır ve basınç kaybı 0,1 barın altında tutulur. İnce elek yalnızca dozaj ve enjeksiyon gibi hassas emiş hatlarında tercih edilir.

Dozaj pompalarında pislik tutucu ayrı bir öneme sahiptir. Dozaj pompasının çek valfleri milimetrenin altındaki bir tanecikle bile tam kapanmaz ve pompa kimyasal basmayı keser. Bu yüzden dozaj hatlarında emiş tarafına ince elekli bir filtre konur. Dozaj pompası çalışıp da kimyasal basmama vakalarının önemli bölümü, emişteki filtre tıkanıklığı ya da eksikliğidir; ayrıntı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Dozaj Pompası Çalışıyor Ama Kimyasal Basmıyor: Nedenleri ve Çözümleri)

Emiş filtresinin temizliği periyodik bakıma bağlanır. İşletmeye alma sırasında, boru içindeki montaj kiri ilk günlerde en yoğundur; bu yüzden yeni bir sistemde emiş pislik tutucusu ilk hafta ve ilk ay mutlaka kontrol edilir. Sonrasında suyun kirlilik yüküne göre üç ay ile bir yıl arasında bir aralık belirlenir. Genel pompa bakımı kalemleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Bakımı)

Pislik tutucu temizliği, eleğin üzerinde biriken kirin dışarı atılması işlemidir ve iki yöntemle yapılır: elek sökülerek yıkama veya blöf ile kirin hattı kesmeden boşaltılması. Blöf, elek kolunun ucundaki tapa yerine bir küresel vana konularak yapılan hızlı temizliktir; vana kısa süre açıldığında hat basıncı biriken kiri anında dışarı püskürtür. Bu yöntem, sık kirlenen hatlarda eleği hiç sökmeden temizlik sağlar.

Elek sökerek temizlik adımları şöyledir ve sıra atlanmaz. Önce pislik tutucunun giriş ve çıkışındaki izolasyon vanaları kapatılır; ardından blöf vanası ya da tapa açılarak eleman içindeki basınç ve su boşaltılır. Kapak veya alt tapa sökülüp elek çekilir, ters yönde temiz su ve gerekiyorsa fırça ile yıkanır. Elek delikleri delinmemiş, tel örgü yırtılmamışsa yerine takılır; hasarlıysa aynı mesh değerinde yenisiyle değiştirilir.

Temizlik aralığını basınç farkı belirler. En sağlıklı yöntem, pislik tutucunun giriş ve çıkışına birer manometre koyup temiz elekteki basınç farkını başlangıçta not etmek, bu fark iki katına çıktığında temizlik yapmaktır. Manometre yoksa aralık suyun kirliliğine göre belirlenir: temiz kapalı devrede yılda bir, kirli açık kaynak veya kuyu suyunda ayda bir, yeni işletmeye alınan sistemde ise ilk hafta içinde kontrol önerilir.

Güvenlik iki noktada kritiktir. Birincisi, kapak veya tapa açılmadan önce hattın basıncı mutlaka alınır; basınçlı bir elemanın tapasını gevşetmek sıcak ya da yüksek basınçlı suyun fışkırmasına yol açar. İkincisi, sıcak su ve buhar hatlarında eleman soğutulmadan açılmaz. Temizlik sonrası kapak contası kontrol edilir; ezilmiş veya sertleşmiş conta sızdırır ve yenisiyle değiştirilir.

Pislik tutucu gövde malzemesi, çalışma basıncına, sıcaklığa ve akışkanın türüne göre seçilir. Üç ana malzeme vardır: pirinç, dökme demir ve paslanmaz çelik. Pirinç küçük çaplarda ve içme suyunda, dökme demir orta ve büyük çaplarda flanşlı hatlarda, paslanmaz çelik ise korozif akışkanda ve gıda-ilaç hatlarında kullanılır. Yanlış malzeme seçimi, korozyon ve erken arıza demektir.

• Pirinç pislik tutucu — DN 8 ile DN 50 arası dişli bağlantı, içme ve kullanma suyu, ısıtma; tipik sınır yaklaşık PN 16-25, 100-120 °C
• Dökme demir pislik tutucu — DN 40 ile DN 300 arası flanşlı, ısıtma, soğutma ve genel su hatları; korozif olmayan akışkanda ekonomik
• Sfero döküm pislik tutucu — Yüksek basınç ve büyük çap, PN 16-40; dökme demire göre daha yüksek darbe dayanımı
• Paslanmaz çelik pislik tutucu — AISI 304 ve 316, korozif akışkan, deniz suyu, kimyasal, gıda ve ilaç hattı; en yüksek korozyon direnci
• Elek her malzemede — Genellikle AISI 304 veya 316 paslanmaz; gıda hattında yalnızca 316 tercih edilir

Sıcaklık ve basınç sınırı gövde kadar contayı da ilgilendirir. Standart EPDM ve NBR contalar yaklaşık 100-120 °C sınırındadır; buhar ve kızgın yağ hatlarında grafit veya PTFE conta ile metal gövde gerekir. Buhar hatlarında ayrıca gövde iç yüzeyinin yoğuşma birikimine dayanması için genellikle dökme demir veya çelik dövme gövde seçilir. Malzeme seçiminde akışkanın kimyasal uyumu ihmal edilmez.

Bağlantı biçimi de malzemeyle birlikte belirlenir. DN 50 altındaki hatlarda dişli, yani vidalı bağlantı standarttır; DN 50 ve üzerinde flanşlı bağlantı tercih edilir çünkü büyük çapta dişli bağlantı hem zor sızdırmaz hem söküm zorlaşır. Flanşlı pislik tutucu, temizlik için hattı kesmeden sökülebilme avantajı da sağlar. Marka ve seri alternatifleri için markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)

Pislik tutucu bağlantı ölçüsü, bağlı olduğu boru hattının nominal çapıyla, yani DN değeriyle aynı seçilir. DN, nominal çap demektir ve boru iç çapına yakın bir standart ölçüdür; pislik tutucu asla hattan küçük seçilerek bir daralma oluşturulmaz, çünkü daralma hem basınç kaybını hem akış sesini büyütür. Doğru yaklaşım, hattın DN değerini almak ve gerekirse emiş hatlarında bir kademe büyütmektir.

• DN 15 — 1/2 inç; küçük konut hatları, kombi girişi, tekil cihaz koruması
• DN 20 — 3/4 inç; daire içi ana hat, küçük hidrofor emişi
• DN 25 — 1 inç; daire ana giriş, orta boy sirkülasyon hattı
• DN 32 — 1 1/4 inç; bina kolonları, orta hidrofor grubu
• DN 40 — 1 1/2 inç; bina ana giriş, ticari hidrofor emişi
• DN 50 — 2 inç; flanşlı geçiş sınırı, büyük bina ve ticari hatlar
• DN 65 ve üzeri — 2 1/2 inç ve büyüğü; flanşlı, endüstriyel ve yangın hatları

Çap seçiminde debi ve akış hızı da kontrol edilir. Su hatlarında hedef akış hızı 1,0-2,0 m/s bandındadır; bu bandı aşan bir çapta pislik tutucu hem ses üretir hem basınç kaybını büyütür. Örneğin DN 25 bir hatta 4 m³/h üzeri debi akış hızını 2 m/s üzerine çıkarır ve bir üst çapa, DN 32'ye geçmek gerekir. Bağlantı ölçüsü seçimi bu yüzden yalnızca boruya değil, gerçek debiye de bakılarak yapılır.

Yangın hatlarında ayrı bir kural vardır. Yangın pompası ve sprinkler hatlarında pislik tutucu, TS EN 12845 ve NFPA 20 kapsamında büyük çaplı ve düşük basınç kayıplı seçilir; çünkü yangın anında tam debi kaybı kabul edilemez. Yangın pompası odası ekipmanları için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Yangın Pompası Odasında Hangi Ekipmanlar Bulunmalıdır?)

Pislik tutucu, separatör ve emiş süzgeci farklı büyüklükteki kirliliği farklı yöntemle ayıran üç ayrı elemandır. Pislik tutucu, tel elek üzerinde 75 mikron ve üzeri kaba taneciği mekanik olarak tutar. Separatör, akışı yavaşlatıp yön değiştirerek mikron mertebesindeki tortuyu ve havayı ayırır. Emiş süzgeci ise dalgıç pompa veya emiş hortumu ucundaki, iri katıyı tutan kaba ızgaradır. Üçü birbirinin yerine geçmez.

Isıtma devrelerinde bu üçlü birlikte kurgulanır. Kaba boru pası ve montaj kiri Y tipi filtre ile tutulur; devrede zamanla oluşan mikron mertebesindeki manyetit çamuru ise manyetik tortu ayırıcı separatörle toplanır. Havayı ise hava ayırıcı separatör atar. Hava ayırıcı ve tortu ayırıcı separatör tipleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Hava Purjörü Nedir? Tesisattaki Hava Nasıl Alınır?)

Süzgeç, pislik tutucudan iki noktada ayrılır. Birincisi, süzgeç genellikle temizlenmek üzere sökülür ama blöf ile hat üzerinde temizlenemez; ikincisi, süzgeç çoğunlukla açık kaynakta, depo veya kuyu emişinde iri katıyı tutmak için kullanılır. Dalgıç pompa emişindeki süzgeç, pislik tutucunun görevini üstlenmez; ikisi seri kullanılır. Kirli su ve temiz su pompası farkı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Kirli Su Pompası ile Temiz Su Pompası Arasındaki Fark Nedir?)

Endüstriyel ve buhar hatlarında pislik tutucu, yüksek sıcaklık ve basınç dayanımı önceliğiyle seçilir. Buhar hatlarında akışkan sıcaklığı 150-200 °C üzerine çıkabildiği için gövde dökme demir veya çelik dövme, conta grafit veya PTFE, elek ise delikli sac tipi seçilir; ince tel örgü buharın erozyonuna dayanmaz. Buhar hattında elek, kondens tuzağı ve kontrol vanası öncesinde kaba kabuk ve boru pasını tutar.

Buhar hatlarında montaj yönünde bir istisna vardır. Yatay buhar hattında elek kolu tam aşağı değil, yatay yana doğru monte edilir; böylece elek içinde biriken kondens suyu bir cep oluşturmaz ve su darbesi riski azalır. Bu, su hatlarındaki tam aşağı montaj kuralından farklıdır ve buhar tesisatına özgüdür. Sıcaklık genleşmesi için ayrıca kompansatör kullanımı gerekir; ayrıntı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Kompansatör Nedir? Kauçuk ve Metal Kompansatör Nerelerde Kullanılır?)

Proses ve kimyasal hatlarında malzeme uyumu belirleyicidir. Asidik veya bazik akışkanda gövde ve elek AISI 316 paslanmaz seçilir; klorlu su gibi agresif ortamda daha üst alaşımlar gerekebilir. Endüstriyel su arıtma hatlarında pislik tutucu, membran ve reçine sistemlerinin önünde kaba koruma görevi görür. Endüstriyel arıtma sistemi seçimi için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Endüstriyel Su Arıtma Sistemi Nasıl Seçilir? Fabrikalar İçin Başlangıç Rehberi)

Endüstriyel hatta kademeli filtrasyon standarttır. Ana hatta kaba bir Y tipi filtre, kritik ekipman öncesinde ince elekli ikinci bir filtre kullanılır ve her ikisine de blöf vanası konur. Böylece hat durdurulmadan periyodik temizlik yapılır. Satın alma niyetiyle ürün ararsanız kardeş e-ticaret sitemizde pislik tutucu kategorisini inceleyebilirsiniz. (Detay: pislik tutucular) Separatör ve filtre çözümleri için ilgili kategoriye de bakabilirsiniz. (Detay: separatör filtreler)

Pislik tutucu markası, çapa, malzemeye ve uygulamaya göre seçilir; belirleyici olan marka adı değil, serinin çalışma basıncı, sıcaklık sınırı ve elek malzemesidir. Pomeka Mekanik'in taşıdığı gam içinde konut ve ısıtma tarafında pirinç Y tipi filtreler, endüstriyel ve büyük çaplı hatlarda flanşlı dökme gövdeler, hassas filtrasyonda paslanmaz seriler bulunur. Aşağıdaki değerlendirme tarafsız bir yön göstermedir.

• Caleffi Y tipi filtre — Isıtma ve soğutma devrelerinde pirinç gövde, paslanmaz elek; separatörle birlikte kombi ve eşanjör koruması için yaygın
• Caleffi 577 separatör — Y tipi filtreden sonra mikron mertebesindeki tortu ve manyetiti ayırır; ısıtma devresinde tamamlayıcı eleman
• Danfoss FVF pislik tutucu — Soğutma ve ısıtma hatlarında flanşlı dökme gövde; büyük çaplı ticari sistemlerde tercih edilir
• Honeywell FF06 filtre — Bina girişinde ters yıkamalı ince su filtresi; sayaç ve iç tesisat koruması için pratik çözüm
• Watts pislik tutucu — Dişli ve flanşlı geniş gam; genel su ve ısıtma hatlarında dengeli fiyat-performans
• Duyar pislik tutucu — Yerli üretim dökme ve pirinç gövde; yangın ve genel tesisat hatlarında yaygın kullanım

Bu markaların seçiminde ortak kural, elek malzemesinin akışkana uygunluğu ve serinin PN basınç sınıfının hatta uygunluğudur. Örneğin bina girişinde ölçüm ve iç tesisat koruması için Honeywell FF06 filtre gibi ters yıkamalı bir çözüm, blöf yapmadan temizlik kolaylığı sağlar; ısıtma devresinde ise Caleffi Y tipi filtre ile Caleffi 577 separatör birlikte hem kaba hem ince kirliliği karşılar. Malzeme ve seri karşılaştırması, markadan önce gelir.