İmpo Dalgıç Pompa Seçim Rehberi: Hangi Seri Hangi Kuyu İçin?

İmpo dalgıç pompa, kuyu içine tamamen batırılarak çalışan, çok kademeli santrifüj hidrolik ile buna doğrudan akuple bir dalgıç motordan oluşan bir pompa ailesidir. Üretici Türkiye merkezlidir ve gamın omurgasını kuyu tipi dalgıç pompalar oluşturur. Ürün ailesi, tüm sektörde olduğu gibi, gövde çapına göre sınıflandırılır: 4 inç, 6 inç ve 8 inç ana sınıflardır.

Seri adları ve model kodları üreticinin güncel kataloğundan okunmalıdır; bu rehberde uydurma kod kullanılmaz. Bunun yerine her üreticide birebir aynı olan üç ayrım üzerinden gidilir. Birinci ayrım gövde çapıdır ve kuyu çapını belirler. İkinci ayrım hidrolik malzemesidir: teknopolimer çarklı ekonomik sınıf, noryl veya pirinç çarklı orta sınıf, komple paslanmaz sınıf. Üçüncü ayrım motor tipidir: su dolgulu enkapsüle motor ile yağ dolgulu sarılabilir motor.

4 inç seri sınıfı, iç çapı yaklaşık 100-110 mm olan kuyular içindir. Pompa gövde çapı tipik olarak 96-98 mm mertebesindedir. Bu sınıfın debi bandı yaklaşık 0,5-16 m³/h, basma yüksekliği bandı ise kademe sayısına göre 20-400 mSS aralığındadır. Motor gücü genellikle 0,37 kW ile 11 kW arasında kalır. Konut, villa, bahçe sulaması ve küçük ölçekli tarımsal sulamanın neredeyse tamamı bu sınıfta çözülür.

6 inç seri sınıfı, iç çapı yaklaşık 150-165 mm olan kuyular içindir; pompa gövde çapı 140-145 mm mertebesindedir. Debi bandı yaklaşık 10-90 m³/h, motor gücü 4-45 kW aralığındadır. Tarımsal sulama, köy içme suyu deposu doldurma, otel ve site kuyuları bu sınıfa girer. 8 inç seri sınıfı ise 200 mm ve üzeri kuyularda, yaklaşık 60-220 m³/h debi ve 30 kW üzeri motor gücüyle şebeke besleme ile endüstriyel proses suyu uygulamalarına hitap eder.

Sınıf sınırları geçişkendir. Aynı debi hem büyük bir 4 inç pompayla hem küçük bir 6 inç pompayla karşılanabilir. Bu durumda karar verim üzerinden verilir: 6 inç hidrolik aynı debide tipik olarak yüzde 5-12 daha yüksek verim sunar, çünkü kanal kesitleri daha geniştir ve hidrolik kayıplar daha düşüktür. Ancak 6 inç pompa için 6 inç kuyu gerekir ve kuyu açma maliyeti çapla birlikte artar. Pompa gamı ve kuyu tipi dalgıç pompa seçenekleri için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Pompa Sistemleri)

Kuyu çapı seçimin ilk kısıtıdır ve pompa çapını doğrudan belirler. Belirleyici olan sondaj çapı değil, muhafaza borusunun (kuyu kaynağının) iç çapıdır. 4 inç muhafaza borusunda iç çap yaklaşık 100-110 mm, 6 inçte 150-165 mm, 8 inçte 195-210 mm olur. Pompa gövde çapı ile muhafaza iç çapı arasında her tarafta en az 10-15 mm boşluk bırakılmalıdır.

Çap ile seri sınıfı eşleşmesinin pratik kuralı şudur. Muhafaza iç çapı 100 mm ve üzerindeyse 4 inç dalgıç pompa kullanılır. 150 mm ve üzerindeyse 6 inç dalgıç pompa seçilebilir, ancak debi 15 m³/h altındaysa 6 inç kuyuya 4 inç pompa indirmek de doğru bir karardır. 195 mm ve üzerindeyse 8 inç dalgıç pompa gündeme gelir; bu sınıf pratikte yalnızca 60 m³/h üzerindeki debilerde ekonomik olur.

3 inç sınıfı da vardır ve ihmal edilmemelidir. İç çapı 80-90 mm olan dar sondajlarda 3 inç gövdeli pompalar kullanılır. Grundfos SQ serisi bu sınıfın en yaygın örneğidir; 3 inç gövde, yaklaşık 0,7-5,4 m³/h nominal debi bandı ve dahili kuru çalışma koruması sunar. Dar kuyulu konutlarda bu sınıf, 4 inç pompa zorlamaktan çok daha güvenli bir çözümdür. Farklı pompa tiplerinin karşılaştırması için genel dalgıç pompa rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Dalgıç Pompa Nasıl Seçilir? Kuyu Derinliğine Göre Pompa Seçim Rehberi)

Statik seviye, pompa çalışmazken kuyudaki su yüzeyinin zeminden olan derinliğidir. Dinamik seviye ise pompa hedef debide çalışırken suyun indiği derinliktir. İkisi arasındaki farka düşüm (drawdown) denir ve dalgıç pompa seçiminde en sık atlanan büyüklüktür. Düşümü ölçmeden yapılan seçimlerin çoğu, pompanın havada kalması veya kuru çalışmasıyla sonuçlanır.

Ölçüm için kuyu seviye ölçer (elektrotlu şerit metre) kullanılır. Prosedür şudur. Pompa en az 12 saat durduktan sonra ilk okuma alınır; bu statik seviyedir. Sonra pompa çalıştırılır ve seviye 15 dakikada bir okunur. Okumalar arasındaki fark 0,2 metrenin altına indiğinde seviye dengelenmiş sayılır; bu değer o debideki dinamik seviyedir. Dengelenme çoğu kuyuda 1-4 saat sürer, zayıf kuyularda 8 saati bulabilir.

Kuyu verimi, birim düşüme karşılık alınabilen debidir ve özgül kapasite olarak da anılır. Bağıntı basittir: özgül kapasite eşittir debi bölü düşüm. Örnek: 8 m³/h debide statik seviye 40 m, dinamik seviye 52 m ise düşüm 12 m'dir. Özgül kapasite eşittir 8 bölü 12 eşittir 0,67 m³/h başına metre olur. Bu değer, debiyi artırdığınızda seviyenin ne kadar daha düşeceğini kabaca öngörmenizi sağlar.

Pompa yerleşim kotu bu üç veriden çıkar. Kural şudur: pompa emiş ağzı, en kötü mevsimdeki dinamik seviyenin en az 3-5 metre altında olmalıdır. Motor ise kuyu tabanından en az 1-2 metre yukarıda kalmalıdır; taban çamuru ve çöken malzeme motoru sarar ve soğutmayı keser. Ayrıca pompa, mümkünse filtre aralığının üstüne değil altına değil, filtrenin üzerine yerleştirilir; filtre hizasına konan bir pompanın etrafından su geçmez ve motor soğuyamaz.

Mevsimsel değişim mutlaka hesaba katılır. Sulama bölgelerinde yaz sonunda statik seviye, ilkbahara göre 5-20 metre daha derinde olabilir. Seçim ilkbahar ölçümüne göre yapılırsa pompa ağustosta havada kalır. Doğru yaklaşım, ölçülen en kötü seviyeye 5 metre daha emniyet payı eklemek ve pompayı buna göre indirmektir. Dalgıç pompa su basmıyor şikâyetlerinin önemli bir bölümü bu tek ihmalden doğar. (Detay: Dalgıç Pompa Su Basmıyor: En Sık Görülen 10 Arıza ve Çözümü)

Debi, dalgıç pompa seçiminin ikinci sayısıdır ve uygulamaya göre üç farklı yöntemle bulunur. Konutta eşzamanlılık üzerinden, sulamada bitki su tüketimi üzerinden, endüstride ise proses tüketimi üzerinden hesaplanır. Kuyudan çekilebilecek maksimum debi, kuyu veriminin izin verdiği değeri hiçbir koşulda aşamaz; hesap sonucu kuyu kapasitesini geçiyorsa çözüm daha büyük pompa değil, depo ile tamponlamadır.

Konut ve villada hesap donatı birimi üzerinden yürür. TS EN 806-3 yaklaşımında her armatüre bir yükleme birimi atanır ve toplam birimden eşzamanlı debi okunur. Pratik mertebeler şöyledir: tek daire için 1,5-2,5 m³/h, müstakil villa için 2,5-4,0 m³/h, 10 daireli bir apartman için 4-6 m³/h. Kuyu doğrudan tesisatı beslemiyor, bir depoyu dolduruyorsa debi tamamen farklı belirlenir.

Depo dolduran bir kuyu pompasında debi, günlük tüketim bölü hedef çalışma süresidir. Örnek: günlük tüketimi 24 m³ olan bir site, kuyudan günde 6 saat su alacaksa gerekli debi 24 bölü 6 eşittir 4 m³/h olur. Çalışma süresini uzatmak pompayı küçültür, motoru daha az yorar ve elektrik tarifesinin ucuz saatlerine kaydırma imkânı verir. Bu, dalgıç pompa seçiminde en kolay elde edilen tasarruftur.

Sulamada debi, sulanacak alan ile bitkinin günlük su tüketiminden çıkar. Bağıntı şudur: Q eşittir alan çarpı günlük su ihtiyacı bölü günlük sulama süresi. Örnek: 20 dekar mısır, sıcak dönemde günde yaklaşık 7 mm su ister. 20 dekar eşittir 20.000 m²'dir; 7 mm eşittir 0,007 m'dir. Günlük hacim eşittir 20.000 çarpı 0,007 eşittir 140 m³ olur.

Günde 16 saat sulama yapılacaksa gerekli debi eşittir 140 bölü 16 eşittir 8,75 m³/h çıkar. Damla sulamada dağıtım verimi yüzde 90 kabul edilirse gerçek debi 8,75 bölü 0,90 eşittir 9,7 m³/h olur. Yağmurlama sulamada verim yüzde 75'e düştüğü için aynı alan 11,7 m³/h ister. Sulama yöntemi, pompa boyutunu debi üzerinden doğrudan büyüten bir karardır ve seçimden önce netleşmelidir.

Endüstride debi proses listesinden toplanır ve eşzamanlılık katsayısı ile çarpılır. Soğutma kulesi tamamlama suyu, kazan besleme, yıkama hattı ve proses suyu ayrı ayrı yazılır; sürekli çalışanlar tam, kesikli çalışanlar eşzamanlılıkla alınır. Debi hesabının genel yöntemi ve eşzamanlılık tabloları için ayrıntılı rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Debisi Nasıl Hesaplanır? m³/h, L/dk ve Basınç Hesaplama)

Toplam manometrik yükseklik, pompanın suyu kaldırmak ve hedef noktada istenen basıncı üretmek için sağlaması gereken toplam enerjidir ve mSS cinsinden ifade edilir. Dört terimden oluşur: dinamik su seviyesi derinliği, kuyu ağzı ile teslim noktası arasındaki kot farkı, boru ile armatürlerdeki sürtünme kaybı ve teslim noktasında istenen çıkış basıncı. Statik seviye değil, dinamik seviye kullanılır.

Örnek bir kuyu üzerinden gidelim. Veriler şunlardır: hedef debi 8 m³/h, statik seviye 40 m, ölçülen düşüm 12 m, dolayısıyla dinamik seviye 52 m. Pompa 65 metreye indirilecektir. Kuyu ağzından depoya 30 metre yatay hat çekilecek, depo girişi kuyu ağzından 5 metre yüksekte olacaktır. Depo girişinde istenen artık basınç 2,5 bar, yani 25,5 mSS'dir. Dalış ve iletim borusu 63 mm dış çaplı PE100 PN16'dır ve iç çapı yaklaşık 51,4 mm'dir.

Birinci adım akış hızını bulmaktır: v eşittir Q bölü A. Boru kesit alanı eşittir pi çarpı 0,0514 karesi bölü 4 eşittir 0,002075 m². Debi saniyeye çevrilir: 8 bölü 3600 eşittir 0,002222 m³/s. Buradan v eşittir 0,002222 bölü 0,002075 eşittir 1,07 m/s bulunur. Bu değer dalgıç pompa iletim hatları için hedeflenen 1,0-2,0 m/s bandının alt ucundadır ve uygundur.

İkinci adım sürtünme kaybıdır. PE boruda pürüzlülük katsayısı yüksek olduğu için birim kayıp düşüktür; 51,4 mm iç çapta ve 1,07 m/s hızda birim kayıp yaklaşık 2,3 mSS bölü 100 metre mertebesindedir. Toplam boru uzunluğu 65 metre dalış artı 30 metre yatay eşittir 95 metredir. Dirsek, çek valf ve vanalar için yüzde 10 eşdeğer uzunluk eklenir: 95 çarpı 1,10 eşittir 104,5 metre.

Sürtünme kaybı eşittir 104,5 çarpı 0,023 eşittir 2,4 mSS bulunur. Üçüncü adım terimleri toplamaktır: toplam manometrik yükseklik eşittir 52 artı 5 artı 2,4 artı 25,5 eşittir 84,9 mSS. Yuvarlanarak 85 mSS alınır. Seçim noktası artık nettir: 8 m³/h debide 85 mSS. Bu iki sayı, hangi üreticinin kataloğuna girerseniz girin aynı sınıfa götürür.

Dördüncü adım emniyet payıdır ve burada iki yönlü dikkat gerekir. Yüzde 10'luk bir pay eklemek makuldür (85 çarpı 1,10 eşittir 93,5 mSS), ancak payı büyütmek pompayı gereksiz büyütür ve çalışma noktasını eğrinin sağına, verimin düştüğü bölgeye kaydırır. Doğru yaklaşım, kademe sayısıyla en yakın üstteki modeli seçmek ve fazlalığı vana ile kısmak değil, gerekiyorsa frekans konvertörü ile devir düşürmektir. mSS kavramı ve bar dönüşümü için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompalarda mSS Nedir? 10 mSS Kaç Bar Eder?)

Motor gücü tahmin edilmez, hidrolik güçten hesaplanır. Bağıntı şudur: hidrolik güç eşittir yoğunluk çarpı yerçekimi ivmesi çarpı debi çarpı yükseklik. Su için yoğunluk 1000 kg/m³, yerçekimi ivmesi 9,81 m/s²'dir. Debi m³/s, yükseklik mSS cinsinden verilir ve sonuç watt çıkar. Bu değer suyun kazandığı net enerjidir; motorun çektiği güç, pompa ve motor verimleriyle bölünerek bulunur.

Örnek kuyuda hesap şöyle yürür. Hidrolik güç eşittir 1000 çarpı 9,81 çarpı 0,002222 çarpı 85 eşittir 1.853 W, yani 1,85 kW'tır. 4 inç çok kademeli bir dalgıç hidroliğinin bu debide verimi tipik olarak yüzde 62-70 bandındadır; yüzde 68 alınırsa mil gücü eşittir 1,85 bölü 0,68 eşittir 2,72 kW olur. Katalogdan seçilecek motor, mil gücünün bir üst standart kademesi olan 3,0 kW veya 4,0 kW'tır.

Beygir gücü karşılığı basit bir çarpandır: 1 HP eşittir 0,736 kW. 3,0 kW yaklaşık 4 HP, 4,0 kW yaklaşık 5,5 HP, 5,5 kW yaklaşık 7,5 HP eder. Sahada pompalar hâlâ beygirle anılır, ancak sipariş ve pano seçimi kW üzerinden yapılmalıdır; beygir değerleri üreticiden üreticiye yuvarlama farkı taşır. Kuyu için kaç HP dalgıç pompa gerektiğini adım adım anlatan rehberimiz de bu hesabı örneklerle genişletir. (Detay: Kuyu İçin Kaç HP Dalgıç Pompa Gerekir? Derinlik ve Debiye Göre Hesaplama)

Şebekeden çekilen elektriksel güç bir adım daha ister. 4 inç dalgıç motorların verimi tipik olarak yüzde 74-82 bandındadır; yüzde 80 alınırsa çekilen güç eşittir 2,72 bölü 0,80 eşittir 3,4 kW olur. Yılda 2.000 saat çalışan bir sulama sisteminde bu, 3,4 çarpı 2.000 eşittir 6.800 kWh/yıl demektir. Aynı işi yüzde 58 hidrolik verimli bir pompayla yapmak, çekilen gücü 4,0 kW'a ve yıllık tüketimi 8.000 kWh/yıl'a çıkarır.

Motoru bilerek büyük seçmek yaygın ama pahalı bir alışkanlıktır. Gerekenden bir kademe büyük motor, boşta kayıpları ve düşük yükte bozulan güç katsayısı nedeniyle yıllık tüketimi tipik olarak yüzde 5-12 artırır; ayrıca kablo kesitini ve pano ekipmanını da büyütür. Motor, mil gücünün üzerinde en yakın standart kademe olacak şekilde seçilir. Pompanın gereğinden fazla elektrik yakmasının nedenleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Neden Çok Elektrik Yakar? Enerji Tüketimini Düşürmenin 8 Yolu)

Dalgıç motor, gövdesinin etrafından geçen kuyu suyuyla soğur. Soğutmanın yeterli olması için motor gövdesi ile muhafaza borusu arasındaki halka kesitte belirli bir akış hızının aşılması gerekir. Üretici tipine göre bu alt sınır 0,08 ile 0,50 m/s arasında değişir; Grundfos MS4000 ve benzeri 4 inç su dolgulu motorlarda yaygın alt sınır 0,15 m/s mertebesindedir. Hız bu değerin altındaysa motor sargısı aşırı ısınır ve ömrü kısalır.

Hesap iki adımdır. Önce halka kesit alanı bulunur: alan eşittir pi bölü 4 çarpı muhafaza iç çapının karesi eksi motor dış çapının karesi. Sonra debi bu alana bölünür. Örneğimizdeki 8 m³/h debili, 4 inç motorlu (dış çap yaklaşık 98 mm) takım, iç çapı 152 mm olan 6 inç bir muhafazada çalışsın. Alan eşittir pi bölü 4 çarpı (0,152 karesi eksi 0,098 karesi) eşittir 0,7854 çarpı (0,023104 eksi 0,009604) eşittir 0,0106 m².

Akış hızı eşittir 0,002222 bölü 0,0106 eşittir 0,21 m/s bulunur. Bu değer 0,15 m/s sınırının üzerindedir; soğutma yeterlidir ve ek önlem gerekmez. Şimdi aynı takımı iç çapı 200 mm olan 8 inç bir muhafazaya indirelim. Alan eşittir 0,7854 çarpı (0,04 eksi 0,009604) eşittir 0,0239 m² olur ve hız eşittir 0,002222 bölü 0,0239 eşittir 0,093 m/s'ye düşer. Sınırın altındadır.

Bu ikinci durumda çözüm soğutma gömleğidir. Gömlek, motoru saran bir kılavuz borudur; suyu muhafaza kesiti yerine dar bir halka kesitten geçmeye zorlar ve hızı yeniden sınırın üzerine çıkarır. 130 mm iç çaplı bir gömlek kullanılsaydı alan eşittir 0,7854 çarpı (0,0169 eksi 0,009604) eşittir 0,00573 m² olur, hız 0,39 m/s'ye çıkar ve soğutma fazlasıyla sağlanır. Gömlek, pompa ile motor arasındaki en ucuz sigortalardan biridir.

Gövde ve çark malzemesi, dalgıç pompanın ömrünü belirleyen tek karardır. Üç ana sınıf vardır: teknopolimer çarklı ve paslanmaz sacdan gövdeli ekonomik sınıf, noryl veya pirinç çarklı ve döküm difüzörlü orta sınıf, komple paslanmaz (AISI 304 veya AISI 316) sınıf. Paslanmaz dalgıç pompa mı yoksa plastik kademeli bir sınıf mı gerektiği bu üçlü içinden çıkar. Seçim su kimyasına, kum içeriğine ve beklenen çalışma saatine göre yapılır; uygulama fiyat listesine göre değil.

Teknopolimer (mühendislik plastiği) çark, kalıp hassasiyeti yüksek olduğu için pürüzsüz yüzey verir ve yeni haldeyken döküm çarka göre bir miktar daha yüksek verim sunar. Aşındırıcı olmayan sularda ve düşük çalışma saatlerinde ekonomiktir. Ancak kum içeren suda hızla aşınır ve 60 °C üzerindeki sıcaklıklarda boyutsal kararlılığını kaybetmeye başlar. Teknopolimer çark, temiz ve soğuk kuyu suyu için doğru; kumlu kuyu için yanlış tercihtir.

• Teknopolimer çark, paslanmaz sac gövde — Uygun su: temiz, kumsuz, klorürsüz kuyu suyu; sıcaklık 30 °C altı; çalışma saati yılda 1.500 saatin altında
• Teknopolimer çark, paslanmaz sac gövde — Zayıf yön: 25 g/m³ üzerindeki kum içeriğinde verim ilk sezonda belirgin düşer, kademe boşlukları büyür
• Noryl veya pirinç çark, döküm difüzör — Uygun su: hafif kumlu, orta sertlikte kuyu suyu; sürekli sulama rejimi; yılda 1.500-3.000 saat
• Noryl veya pirinç çark, döküm difüzör — Zayıf yön: klorür oranı yüksek ve tuzlu sularda korozyon, döküm parçalarda kireç birikimi
• Komple paslanmaz AISI 304 — Uygun su: içme suyu, şebeke besleme, agresif olmayan ama sürekli çalışan sistemler; yılda 3.000 saat üzeri
• Komple paslanmaz AISI 316 — Uygun su: klorür oranı 500 mg/L üzerindeki sular, kıyı bölge kuyuları, hafif tuzlu ve sülfatlı sular
• Komple paslanmaz sınıf — Zayıf yön: ilk yatırım kalemi belirgin biçimde yüksektir; kısa süreli ve mevsimlik kullanımda geri dönüşü uzar

Mil ve yatak malzemesi de aynı listede yer alır. Paslanmaz mil, kum taşıyan suda kaymalı yatak yüzeyiyle birlikte aşınır; seramik veya karbür yataklı seriler bu ortamda belirgin biçimde daha uzun dayanır. İçme suyu uygulamalarında ayrıca temas malzemesi belgesi aranır. Su kalitesi iyileştirme ve filtrasyon çözümleri için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Dalgıç pompa kum toleransı, katalog düzeyinde tipik olarak 50 g/m³ mertebesindedir; bazı ekonomik serilerde sınır 25 g/m³'e kadar iner. Bu değer, pompanın hasarsız çalışabileceği azami askıda katı madde miktarıdır. Sınırın aşılması pompayı anında durdurmaz; bunun yerine verimi sessizce ve geri dönüşsüz biçimde düşürür. Kum hasarı, dalgıç pompada en pahalı ve en yavaş fark edilen arıza tipidir.

Kum içeriğini ölçmek basittir. Pompa çalışırken çıkıştan alınan 10 litrelik bir numune şeffaf bir kapta 30 dakika dinlendirilir ve çöken katı tartılır. 10 litrede 0,5 gram çökelti, 50 g/m³ demektir; bu tam sınırdır. Ölçüm, pompa çalışmaya başladıktan hemen sonra değil, en az 30 dakika sonra alınmalıdır; ilk dakikalarda kuyu dibindeki çökelti hareketlenir ve gerçek değerin çok üzerinde bir sonuç verir.

Kum sınırı aşılıyorsa çözüm sırası şudur. Birinci adım kuyu geliştirmedir: kuyu, hava kompresörü veya piston yöntemiyle temizlenir, filtre çevresindeki ince malzeme dışarı alınır ve çakıl zarf oturur. Yeni açılmış kuyularda ilk haftalarda kum gelmesi normaldir ve geliştirmeyle azalır. İkinci adım pompayı filtre aralığının üstüne çekmektir; filtre hizasındaki bir emiş, doğrudan kum çeker.

Üçüncü adım debiyi düşürmektir. Kuyuya giren su hızı, filtre yüzeyinde 0,03 m/s mertebesini aştığında ince malzeme sürüklenmeye başlar; debiyi yüzde 20 düşürmek kum içeriğini çoğu kuyuda yarıya indirir. Dördüncü adım, kuyu ağzına siklon tipi kum ayırıcı koymaktır; ayırıcı pompayı korumaz ama kuyu ağzından sonraki tesisatı, vanaları ve damla sulama filtrelerini korur. Kum yükü kalıcıysa beşinci adım aşınmaya dayanıklı seri sınıfına geçmektir.

Kumlu kuyularda malzeme seçimi de değişir. Teknopolimer çarklı ekonomik sınıf, 50 g/m³ mertebesindeki bir yükte ilk sezonda yüzde 10-15 basma yüksekliği kaybedebilir. Paslanmaz veya döküm çarklı, seramik yataklı seriler aynı yükte belirgin biçimde daha uzun dayanır. Temiz su ile kirli su pompalarının yapısal farkları ve hangi katı yükünün hangi tipe uygun olduğu için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Kirli Su Pompası ile Temiz Su Pompası Arasındaki Fark Nedir?)

Dalgıç motorlar iki temel yapıda üretilir. Su dolgulu enkapsüle motorlarda sargı, su geçirmez bir kılıf içine alınmış özel iletkenden yapılır ve motor gövdesi temiz su ile doldurulur; su hem soğutucu hem yağlayıcıdır. Yağ dolgulu sarılabilir motorlarda ise gövde yalıtım yağıyla doldurulur ve sargı klasik emaye telle sarılır. İki yapı farklı işletme mantığı ister.

• Su dolgulu enkapsüle motor — Yapı: sargı su geçirmez kılıfta, gövde temiz su dolu; Grundfos MS4000 ve MS6000 ile Lowara 4OS ve 6OS motorları bu sınıftadır
• Su dolgulu enkapsüle motor — Avantaj: sızıntı halinde içme suyuna yağ karışma riski yoktur, içme suyu uygulamalarında tercih edilen yapıdır
• Su dolgulu enkapsüle motor — Kısıt: sargı arızasında sahada sarım yapılamaz, motor komple değişir; donma riski olan sığ kurulumlarda gövde suyu korunmalıdır
• Yağ dolgulu sarılabilir motor — Yapı: gövde yalıtım yağı dolu, sargı emaye telle sarılı, saha koşullarında yeniden sarılabilir
• Yağ dolgulu sarılabilir motor — Avantaj: yanan bir motor sökülüp sarılabilir; yedek parça ve servis erişimi zor bölgelerde işletme sürekliliği sağlar
• Yağ dolgulu sarılabilir motor — Kısıt: mekanik salmastra sızdırırsa yağ kuyuya karışır; içme suyu kuyularında bu risk kabul edilmez
• Her iki yapı — Ortak kural: kuru çalışma yatakları saniyeler içinde bozar; seviye koruması motor tipinden bağımsız olarak zorunludur

Yerel üreticilerin gamında yağ dolgulu sarılabilir motor payı, uluslararası üreticilere göre daha yüksektir ve bu bir tesadüf değildir. Sulama bölgelerinde yanan bir motorun aynı gün sarılıp kuyuya geri indirilebilmesi, hasat döneminde bir üreticinin sezonunu kurtarır. Buna karşılık şehir şebekesini besleyen bir içme suyu kuyusunda tercih, su dolgulu enkapsüle motordan yanadır; yağ karışma riski burada işletme kolaylığından önce gelir.

Kalkış sayısı sınırı, en çok ihlal edilen katalog değeridir. Küçük bir hidrofor tankına basan bir kuyu pompası, tank ön basıncı yanlışsa saatte 40-60 kez kalkabilir; bu rejim motorun ömrünü aylara indirir. Doğru çözüm ya tank hacmini büyütmek ya da frekans konvertörüne geçmektir. Marka ve gam alternatiflerini görmek için markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)

Dalgıç pompa kablo kesiti, motor gücüne değil, motor akımına ve toplam kablo boyuna göre hesaplanır. Kuyu derinliği arttıkça kablo uzar ve gerilim düşümü büyür; düşen gerilim motorun aynı momenti daha yüksek akımla üretmesine yol açar, sargı ısınır ve motor termikten atar. Kabul edilen sınır, motor uçlarındaki gerilim düşümünün yüzde 3'ü aşmamasıdır.

Trifaze bir sistemde bağıntı şudur: gerilim düşümü eşittir kök 3 çarpı özdirenç çarpı uzunluk çarpı akım çarpı güç katsayısı bölü kesit. Bakır için özdirenç 0,0175 ohm çarpı mm² bölü metredir. Uzunluk tek yön kablo boyu (metre), akım amper, kesit mm² alınır ve sonuç volt çıkar. Yüzde cinsinden düşüm, bulunan volt değerinin hat gerilimine bölünmesiyle elde edilir.

Örnek yapalım. 7,5 kW trifaze bir dalgıç motor, verimi yüzde 86, güç katsayısı 0,83, hat gerilimi 400 V olsun. Çekilen elektriksel güç eşittir 7,5 bölü 0,86 eşittir 8,72 kW'tır. Akım eşittir 8.720 bölü (1,732 çarpı 400 çarpı 0,83) eşittir 8.720 bölü 575 eşittir 15,2 A bulunur. Kablo boyu, 130 metre dalış artı 20 metre pano mesafesi eşittir 150 metredir.

4 mm² kesitle hesap: gerilim düşümü eşittir 1,732 çarpı 0,0175 çarpı 150 çarpı 15,2 çarpı 0,83 bölü 4 eşittir 14,3 V olur. Yüzde karşılığı eşittir 14,3 bölü 400 eşittir yüzde 3,58'dir ve sınırı aşar. 6 mm² kesitle aynı hesap 9,6 V, yani yüzde 2,39 verir ve kabul edilir. Sonuç: bu kuyuda 4 mm² yeterli değildir, 6 mm² kullanılmalıdır.

Kuru çalışma koruması, dalgıç pompada tek zorunlu emniyet donanımıdır. Üç yöntem vardır. Birincisi seviye elektrodudur: kuyuya indirilen bir elektrot su seviyesi belirlenen kotun altına indiğinde pompayı durdurur ve ayarlanan bekleme süresi sonunda tekrar dener. İkincisi akım izlemedir: pompa suyu kaybettiğinde çektiği akım nominalin yüzde 60-70'ine düşer ve röle bunu algılar. Üçüncüsü basınç anahtarı ile düşük basınç kilididir.

Grundfos SQ serisinde kuru çalışma koruması, aşırı gerilim ile düşük gerilim koruması ve yumuşak yol verme motorun içine gömülüdür; ayrı pano gerektirmez ve bu, dar kuyulu konut uygulamalarında belirgin bir montaj kolaylığıdır. Büyük gamlarda ise koruma pano tarafında kurulur. Pano donanımı asgari olarak motor koruma şalteri, faz sırası ve faz kaybı rölesi, kuru çalışma rölesi ve saat sayacı içermelidir. Tesisat ve pano bağlantı malzemeleri için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Tesisat)

Frekans konvertörü, motor devrini talebe göre değiştirerek pompayı sabit devir yerine değişken devirde çalıştıran bir sürücüdür. Dalgıç pompada üç somut kazanç sağlar: kısmi debide enerji tasarrufu, kalkış ve duruşta su darbesinin ortadan kalkması, sabit çıkış basıncı. Buna karşılık her uygulamada gerekli değildir; depo dolduran bir kuyu pompasında çoğu zaman gereksiz bir yatırım kalemidir.

Enerji kazancı benzerlik yasalarından çıkar. Debi devirle doğru orantılı, basma yüksekliği devrin karesiyle, mil gücü devrin küpüyle değişir. Devri yüzde 20 düşürmek gücü yaklaşık yüzde 49 azaltır. Örneğimizdeki 3,4 kW çeken sistemde devir yüzde 20 düşürüldüğünde çekilen güç yaklaşık 1,7 kW'a iner. Ancak bu kazanç yalnızca sürtünme ağırlıklı sistemlerde tam olarak gerçekleşir.

Kuyu pompalarında kritik uyarı budur. Toplam manometrik yüksekliğin büyük bölümü statik yükseklikten, yani su seviyesi derinliğinden geliyorsa devir düşürmenin kazancı hızla azalır. Örneğimizde 85 mSS'nin 52 mSS'si statiktir; devir belirli bir eşiğin altına indiğinde pompa suyu kuyu ağzına kadar bile kaldıramaz ve debi sıfırlanır. Bu yüzden kuyu pompalarında devir aralığı genellikle yüzde 70-100 bandıyla sınırlanır.

Konvertör kullanılırken üç kural vardır. Birincisi, motor ile konvertör arasına dv/dt filtresi veya sinüs filtresi konulmalıdır; uzun kuyu kablosunda oluşan gerilim yansımaları sargı yalıtımını deler. İkincisi, asgari devirde soğutma akış hızının hâlâ sınırın üzerinde kaldığı doğrulanmalıdır. Üçüncüsü, anahtarlama frekansı üretici önerisinde tutulmalıdır. Frekans konvertörlü pompaların çalışma mantığı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Frekans Konvertörlü Pompa Nedir? Gerçekten Elektrik Tasarrufu Sağlar mı?)

Aşağıdaki karşılaştırma, seri sınıfı düzeyinde eşleştirme yapar; model kodu düzeyinde birebir denklik iddia etmez. Pomeka Mekanik bu markayı tedarik etmemektedir, dolayısıyla aşağıdaki liste bir satış önerisi değil, mühendislik karşılığı tablosudur. Her satırda kuyu çapı, debi bandı ve o sınıfta yaygın olan taşınan seriler verilmiştir.

• 3 inç sınıf, 0,7-5,4 m³/h — Dar sondajlı konut kuyuları; taşınan karşılık: Grundfos SQ ve Grundfos SQE serisi, dahili kuru çalışma koruması ve yumuşak yol verme ile
• 4 inç ekonomik sınıf, teknopolimer çark, 1-10 m³/h — Bahçe sulaması ve mevsimlik kullanım; taşınan karşılık: Lowara 4GS gamının teknopolimer kademeli modelleri, Wilo-Sub TWU 4 gamı
• 4 inç paslanmaz sınıf, 1-16 m³/h — İçme suyu ve sürekli çalışan konut ile site kuyuları; taşınan karşılık: Grundfos SP 1A ile SP 17 arası gam, komple AISI 304 gövde
• 6 inç sınıf, 10-90 m³/h — Tarımsal sulama ve köy içme suyu; taşınan karşılık: Grundfos SP 30 ile SP 77 arası gam, Lowara 6GS gamı ve 6OS motorları
• 8 inç sınıf, 60-220 m³/h — Şebeke besleme ve endüstriyel proses; taşınan karşılık: Grundfos SP 95, SP 125, SP 160 ve SP 215 gamı, MMS serisi motorlarla
• Motor tarafı — Yerel gamda yağ dolgulu sarılabilir motor payı yüksektir; taşınan karşılık su dolgulu enkapsüle motordur: Grundfos MS4000 ve MS6000, Lowara 4OS ve 6OS
• Kontrol tarafı — Yerel gamda kontrol genellikle harici panodadır; taşınan karşılıkta Grundfos CU 301 ile sabit basınç ve Grundfos MP 204 ile motor koruma seçenekleri bulunur

Karşılaştırmanın teknik özü şudur. Grundfos SP ailesinin ayırt edici özelliği, tüm gam boyunca komple paslanmaz yapı ve geniş kademe çözünürlüğüdür; aynı nominal debide çok sayıda kademe seçeneği bulunduğu için çalışma noktası eğrinin en yüksek verimli bölgesine oturtulabilir. Lowara 4GS ve Lowara 6GS gamı ise malzeme sınıfı seçenekleriyle bütçe ve su kimyası arasında ara kademeler sunar.

Seçim yapılırken iki eğri mutlaka istenmelidir: Q-H eğrisi ve verim eğrisi. Yalnızca maksimum debi ve maksimum basma yüksekliği değerleriyle karar vermek en yaygın hatadır, çünkü bu iki değer eğrinin iki ucudur ve asla aynı anda elde edilemez. Marka bazında model gamlarını ve eğri okumayı ele alan karşılaştırma rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: En İyi Dalgıç Pompa Markaları: Grundfos, Lowara, İmpo, Vansan ve Sumak Karşılaştırması)

Bu bölüm, seçim hesaplarının çıktısını doğrudan bir hükme çevirir. Her madde bir kullanıcı profilini, o profil için doğru seri sınıfını ve kararın gerekçesini içerir. Sınır durumlarda karar, çalışma saati ile su kimyasının kesişimine bakılarak verilir.

• Müstakil ev, 80-120 m kuyu, 2,5-4 m³/h, yılda 800-1.500 saat — Uygun: 4 inç paslanmaz sınıf, su dolgulu motor; kuyu 3 inç ise Grundfos SQ sınıfı; gerekçe: içme suyu teması ve düşük kalkış sayısı
• Bahçe ve meyve bahçesi sulaması, 40-70 m kuyu, 5-8 m³/h, mevsimlik — Uygun: 4 inç ekonomik sınıf, teknopolimer çark; gerekçe: kum yükü düşük ve yıllık çalışma saati 1.500 saatin altında
• Tarla sulaması, 60-120 m kuyu, 15-40 m³/h, yılda 1.500-3.000 saat — Uygun: 6 inç sınıf, noryl veya döküm kademeli, yağ dolgulu sarılabilir motor; gerekçe: saha servisi ve yüksek çalışma saati
• Site veya otel içme suyu deposu, 60-100 m kuyu, 8-20 m³/h, yılda 2.500 saat üzeri — Uygun: 4 veya 6 inç komple paslanmaz sınıf, su dolgulu motor; gerekçe: içme suyu ve sürekli rejim
• Endüstriyel proses ve soğutma kulesi beslemesi, 50-150 m kuyu, 60 m³/h üzeri — Uygun: 8 inç sınıf, komple paslanmaz, frekans konvertörlü; gerekçe: verim kazancının yıllık kWh karşılığı belirgindir
• Kumlu kuyu, ölçülen kum içeriği 50 g/m³ üzerinde — Uygun: aşınmaya dayanıklı döküm veya paslanmaz kademeli sınıf, seramik yataklı; gerekçe: teknopolimer çark ilk sezonda verim kaybeder
• Klorürü 250 mg/L üzerindeki kıyı bölge kuyusu — Uygun: AISI 316 komple paslanmaz sınıf; gerekçe: AISI 304 bu klorür seviyesinde nokta korozyonuna uğrar
• Depo dolduran, günde 4-8 saat çalışan kuyu — Uygun: sabit devirli sınıf, seviye elektrotlu pano; gerekçe: frekans konvertörünün kazancı statik yük ağırlıklı bu rejimde sınırlı kalır

Montaj hataları, dalgıç pompa arızalarının önemli bir bölümünün gerçek nedenidir. Doğru montaj sırası şudur: pompa ile motor akuplesi kontrol edilir, çek valf takılır, dalış borusu bağlanır, kablo boruya kelepçelenir, emniyet halatı bağlanır ve takım kontrollü biçimde indirilir. İndirme sırasında kablo asla gergin bırakılmaz; boru ile kablo arasında yüzde 1-2 pay bırakılır.

Emniyet halatı ihmal edilmemelidir. Paslanmaz veya polipropilen halat, takımın ağırlığının en az iki katını taşıyacak şekilde seçilir ve pompa gövdesindeki halat gözlerine bağlanır. Dalış borusu bağlantısı zamanla gevşerse ya da PE boru kopar ise takımı kuyuda tutan tek eleman bu halattır. Halatsız indirilen bir takımın kuyu dibine düşmesi, çoğu vakada kuyunun kaybı anlamına gelir.

Devreye almada altı ölçüm yapılır ve kayda geçirilir. Birincisi yalıtım direncidir; kuyuya indirmeden önce ve indirdikten sonra megger ile ölçülür, yeni motorda 100 megaohm üzeri beklenir. İkincisi dönüş yönüdür; trifaze motorlarda iki faz değiştirilerek hangi yönde daha yüksek basınç elde edildiği ölçülür ve yüksek olan doğru yöndür. Üçüncüsü üç fazın akımıdır; fazlar arası fark yüzde 5'i aşmamalıdır.

Bakım kalemleri sınırlıdır çünkü dalgıç pompa erişilemeyen bir cihazdır. Yıllık kontrol listesi şunları içerir: çekilen akımın devreye alma değeriyle karşılaştırılması, aynı debide çıkış basıncının karşılaştırılması, yalıtım direncinin ölçülmesi, pano bağlantılarının sıkılması ve kuyu seviyesinin okunması. Aynı debide basınç yüzde 10 düşmüşse kademe aşınması başlamıştır. Periyodik bakım planlaması için rehberimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Pompa Bakımı)

Kavitasyon kuyu pompalarında nadirdir ama imkânsız değildir. Pompa çok yüksek debide çalıştırıldığında ve dinamik seviye emiş ağzına yaklaştığında ilk kademe girişinde buhar kabarcığı oluşur; belirtisi çakıl sesi ve hızlanan verim kaybıdır. Çözüm, pompayı daha derine indirmek veya debiyi düşürmektir. Kavitasyonun mekanizması ve eşikleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Kavitasyonu Nedir? Pompayı Sessizce Öldüren Sorun)