Dalgıç Pompa Su Basmıyor: En Sık Görülen 10 Arıza ve Çözümü

Dalgıç pompa, motoruyla birlikte su içinde çalışan ve suyu düşey olarak yüzeye taşıyan çok kademeli bir santrifüj pompadır. Kuyuda görünmediği için teşhis, dolaylı ölçümlerle yapılır. Kuyuya inmeden alınabilecek üç ölçüm vardır ve bu üçü on nedenin dokuzunu birbirinden ayırmaya yeter: çekilen akım, kapalı vana basıncı ve kuyu su seviyesi.

Birinci ölçüm çekilen akımdır. Pençe ampermetre panodaki her faz iletkenine ayrı ayrı geçirilir ve pompa çalışırken okunan değer motor etiketindeki nominal akımla karşılaştırılır. Dalgıç pompa kaç amper çeker sorusunun tek bir cevabı yoktur; değer motor gücüne, gerilime ve çalışma noktasına bağlıdır. Önemli olan mutlak değer değil, plaka değerine oranıdır. Nominalin yüzde 50 altındaki bir akım, pompanın su taşımadığını gösterir.

İkinci ölçüm kapalı vana basıncıdır. Kuyu ağzındaki küresel vana kapatılır, hemen ardındaki manometreden değer okunur ve pompa bu konumda en fazla 60 saniye çalıştırılır. Kapalı vanada okunan basınç, pompanın üretebildiği maksimum basma yüksekliğidir ve katalogdaki sıfır debi değeriyle doğrudan karşılaştırılabilir. Sağlıklı bir pompada ölçülen değer katalog değerinin yüzde 90 üzerinde olur.

Üçüncü ölçüm kuyu su seviyesidir. Sesli seviye ölçer ya da şamandıralı prob kuyu ağzından sarkıtılır; pompa dururken okunan derinlik statik seviye, pompa çalışırken dengeye gelen derinlik ise dinamik su seviyesidir. Bu üç ölçüm on dakikada tamamlanır, hiçbir söküm gerektirmez ve nedeni genellikle iki adaya indirir. Pompa gamı ve kuyu ekipmanları için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Pompa Sistemleri)

Ölçüm sırası, en ucuz ve en az riskli işlemden en pahalıya doğru gider. Sıra şudur: gözle kontrol, pano ölçümleri, hidrolik ölçümler, kuyu seviyesi, izolasyon direnci, en son pompanın çekilmesi. Bu sıranın atlanması hem gereksiz maliyet üretir hem de teşhis verisini yok eder; pompa kuyudan çıktıktan sonra dinamik seviye ölçülemez, kapalı vana basıncı alınamaz ve kaçak testi yapılamaz.

Güvenlik kuralı tek cümlede özetlenir: gerilim altında ölçüm yapılacaksa yalnızca yetkili elektrik teknisyeni yapar, diğer tüm işlemler pano şalteri kapalı ve kilitli iken yapılır. Kuyu başı çoğu zaman ıslak zemindir; toprak ve kaçak akım koruması olmayan bir pano ölümcüldür. Tek fazlı sistemlerde kondansatör, şalter kapatıldıktan sonra da yük tutar ve boşaltılmadan ele alınmaz.

Gözle kontrol beş kalemden oluşur. Panoda yanmış klemens ya da kararmış iletken var mı, termik röle atmış mı, sigortalardan biri açık mı, kablo giriş rakoru su alıyor mu, kuyu ağzındaki manometre ve vana çalışır durumda mı. Sahada gördüğümüz arızaların kayda değer bir bölümü tek bir gevşek klemens vidasıdır; sıcaklıkla genleşen bağlantı temasını kaybeder ve tek faz kalan motor kalkmaz.

Pano ölçümleri üç adımdır. Önce şebeke gerilimi fazlar arası ve faz-nötr olarak ölçülür; üç fazlı sistemde üç ölçümün de 380-400 V bandında ve birbirine yakın olması beklenir. Sonra pompa çalışırken aynı ölçüm tekrarlanır; yük altındaki düşüş boştaki değerin yüzde 3 altına inmemelidir. Son adımda üç fazın akımı okunur ve en yüksek ile en düşük faz arasındaki dengesizlik hesaplanır.

İzolasyon direnci ölçümü en sona bırakılır, çünkü motorun besleme kablosunun panodan tamamen ayrılmasını gerektirir. Bu ölçüm 500 V DC veren bir megger ile yapılır ve normal bir avometre ile yapılamaz. Elektrik tesisatı ve pano bakımı kalemleri için bakım rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Bakımı)

Kuru çalışma, dalgıç pompanın emiş ağzının su seviyesinin üzerinde kalması ve pompanın hava ile su karışımı basmaya çalışmasıdır. Dalgıç pompa çalışıyor ama su gelmiyor şikâyetinin en yaygın tek nedenidir ve özellikle yaz aylarında, sulama sezonunun ortasında ortaya çıkar. Pompa çalışır, motor döner, ancak çıkışta hiç su ya da kesik kesik su gelir.

Belirtiler nettir. Çekilen akım nominal değerin belirgin altındadır, çünkü su basmayan bir santrifüj pompa yük çekmez. Kapalı vana basıncı ya sıfırdır ya da dalgalanır. Çıkışta hava sesi, tükürme ve kesikli akış vardır. Pompa bir süre durdurulup tekrar çalıştırıldığında kısa bir süre normal su verir, sonra yine kesilir; bu, kuyunun kendini kısmen doldurup tekrar boşalması demektir.

Ölçülecek değer dinamik su seviyesidir. Kuyu ağzından seviye ölçerle iki değer alınır: pompa 4 saat durduktan sonraki statik seviye ve pompa 30 dakika sürekli çalıştıktan sonra dengelenen dinamik seviye. İkisi arasındaki fark düşümdür. Örnek: statik seviye 22 m, dinamik seviye 47 m ise düşüm 25 m'dir. Pompa emişi 50 m'de ise su, emişin yalnızca 3 m üzerindedir ve sıcak bir yaz gününde bu pay tükenir.

Doğru kot kuralı iki taraflıdır. Pompa emişi, en kötü koşuldaki dinamik seviyenin en az 3-5 m altında olmalıdır; aksi hâlde pompa hava emer. Aynı zamanda kuyu dibinden en az 3-5 m yukarıda olmalıdır; dibe yakın çalışan pompa kum ve çamur emer. Ayrıca dalgıç motorun soğutması, gövde üzerinden geçen suyla sağlanır ve bu akışın hızı 4 inç motorlarda en az 0,15 m/s, büyük gam motorlarda 0,50 m/s mertebesinde olmalıdır.

Kök neden çoğu zaman pompa değil, kuyu debisidir. Kuyunun verim debisi 4 m³/h iken 7 m³/h basan bir pompa takılmışsa kuyu her çalışmada boşalır. Çözüm sırası şudur: önce debiyi kuyu verimine indirin, gerekiyorsa pompayı kısarak ya da frekans konvertörüyle devir düşürerek. Sonra çalışma rejimini kesikli hâle getirin. Son olarak seviye elektrodu ya da akım tabanlı bir kuru çalışma koruması devreye alın. Doğru pompa seçimi kriterleri için hidrofor ve pompa rehberlerimize bakabilirsiniz. (Detay: Hidrofor Sürekli Çalışıyor ve Durmuyor: 10 Olası Neden ve Çözümü)

Çek valf, pompa durduğunda basma kolonundaki suyun geri kaçmasını engelleyen tek yönlü valftir. Dalgıç pompalarda iki yerde bulunur: pompa çıkışına entegre olarak ve uzun kolonlarda hat üzerinde belirli aralıklarla. Arızası iki yönlüdür ve iki farklı belirti verir: açık kalması ya da kapalı sıkışması.

Çek valf açık kalmışsa pompa durunca kolondaki su tamamen kuyuya geri boşalır. Belirtisi şudur: pompa çalıştırıldığında ilk 30-90 saniye hiç su gelmez, çünkü pompa önce boşalan kolonu doldurur. Ayrıca durma anında kuyudan geriye akan suyun uğultusu duyulur ve pompa çok sık kalkıp duruyorsa her seferinde aynı kolonu tekrar doldurduğu için enerji tüketimi belirgin artar. Bu durumda su yine de gelir; gecikmeli gelir.

Çek valf kapalı sıkışmışsa su hiç gelmez. Belirtisi keskin bir ayrım sunar: çekilen akım normal ya da normalin biraz üzerindedir, çünkü pompa kapalı bir hatta basmaktadır ve kapalı vana noktasında çalışmaktadır. Kapalı vana basıncı yüksek okunur ama vana açıldığında debi çıkmaz. Kum ve kireç birikimi, klape yayının kırılması ve valf gövdesine giren yabancı cisim başlıca sebeplerdir.

Ölçülecek değer, pompa durdurulduktan sonraki basınç tutma süresidir. Kuyu ağzındaki vanayı kapatın, pompayı durdurun ve manometreyi 10 dakika izleyin. Sağlıklı bir hatta basınç düşüşü 0,2 barın altında kalır. Basınç birkaç dakikada sıfıra iniyorsa çek valf tutmuyor ya da kolonda kaçak vardır. Bu iki olasılığı ayırmak için sonraki bölümdeki kaçak testi kullanılır.

Çözüm, valfin tipine ve konumuna göre değişir. Pompa üstündeki entegre çek valf sökülerek temizlenir ya da değiştirilir. Uzun kolonlarda tek çek valf yetmez; kolon boyunca yaklaşık 30-50 m'de bir ilave çek valf konulması hem geri boşalmayı hem de durma anındaki su darbesini sınırlar. Yaylı disk tipi valfler, klape tipine göre daha sessiz kapanır ve ters akış hızını düşürür. Vana ve tesisat elemanları için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Vana Sistemleri)

Boru hattı kaçağı, basma kolonunda ya da kuyu ağzı ile depo arasındaki hatta bulunan ve basılan suyun bir bölümünü ya da tamamını sisteme ulaşmadan kaybettiren delik veya ayrılmış ektir. Kuyu pompası su vermiyor şikâyetlerinde en aldatıcı nedendir, çünkü pompa tamamen sağlamdır, normal akım çeker ve normal basınç üretir; su yalnızca hedefe ulaşmaz.

Belirti üçlüsü şudur: çekilen akım nominal değere yakın ya da biraz üzerinde, kapalı vana basıncı normal, ancak açık hatta debi düşük veya sıfır. Yeraltındaki bir kaçakta yüzeyde çoğu zaman ıslaklık görünmez, çünkü su geçirgen zemine sızar. Kuyu içindeki kolon ekinin ayrılmasında ise pompa çalışırken kuyudan gelen bir çağlayan sesi duyulur ve dinamik seviye beklenenden az düşer.

Ölçülecek değer basınç tutma testidir ve iki aşamada yapılır. Birinci aşamada kuyu ağzı vanası kapatılır; basınç 10 dakika sabit kalıyorsa kuyu ağzından depoya giden yüzey hattı temizdir ve kaçak kuyu içindedir. İkinci aşamada kuyu ağzı vanası açık, depo girişindeki vana kapalı tutulur; basınç bu kez düşüyorsa kaçak yüzey hattındadır. Bu iki test, kazı yapmadan kaçağın hangi tarafta olduğunu söyler.

Debi karşılaştırması ikinci bir kanıt sağlar. Kuyu ağzında kova yöntemiyle debi ölçülür: 20 litrelik bir kap 12 saniyede doluyorsa debi 20 bölü 12 eşittir 1,67 L/s, yani 6,0 m³/h'dir. Aynı ölçüm depo girişinde tekrarlandığında 3,8 m³/h okunuyorsa aradaki 2,2 m³/h kayıptır ve hat üzerinde bir kaçak vardır. Bu basit iki nokta ölçümü, pahalı akustik dinleme çalışmasına başlamadan önce kaçağın varlığını kesinleştirir.

Kök nedenler dörttür. Birincisi galvaniz kolon borularının diş bölgesinden korozyona uğramasıdır; kuyu suyu agresifse diş kesiti 5-8 yılda incelir. İkincisi polietilen kolonlarda kelepçe gevşemesi ve boru sürüklenmesidir. Üçüncüsü kuyu ağzından depoya giden hatta zemin oturmasıdır. Dördüncüsü, durma anındaki su darbesinin ekleri yormasıdır ve bu ancak yeterli sayıda çek valf ile giderilir. Tesisat elemanları için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Tesisat)

Çark ve difüzör aşınması, kum taneciklerinin kademeler arasındaki aşınma halkalarını ve kanat yüzeylerini zamanla oyması sonucu pompanın kademe başına ürettiği basma yüksekliğinin düşmesidir. Dalgıç pompa çark aşınması, yavaş ilerleyen ve bu yüzden fark edilmesi en geç olan arızadır; kullanıcı çoğu zaman suyun aylar içinde giderek azaldığını söyler.

Ölçülecek değer kapalı vana basıncıdır ve karşılaştırma katalog değeriyle yapılır. Örnek: 6 m³/h nominal debili, 12 kademeli bir 4 inç dalgıç pompanın sıfır debideki katalog basma yüksekliği 78 mSS olsun. Kuyu ağzındaki manometre kapalı vanada 4,2 bar okuyorsa, buna dinamik seviyeden kuyu ağzına kadar olan 45 m'lik düşey yükü de eklemek gerekir. 4,2 bar yaklaşık 42,8 mSS eder; toplam üretilen yük 42,8 artı 45 eşittir 87,8 mSS gibi görünür.

Burada dikkat edilecek nokta ölçüm noktasının kotudur. Manometre kuyu ağzındadır ve dinamik seviyeden yukarısını zaten yenmiş durumdadır; bu yüzden gerçek üretilen yük, okunan basıncın mSS karşılığı ile dinamik seviye derinliğinin toplamıdır. Hesaplanan 87,8 mSS katalog değeri olan 78 mSS'nin üzerindeyse pompa sağlamdır. Aynı ölçümde toplam 54 mSS çıkıyorsa, üretilen yük katalogun yüzde 69'udur ve aşınma kesinleşmiştir.

Kabul sınırı pratikte şudur: ölçülen kapalı vana yükü katalog değerinin yüzde 90 üzerindeyse pompa sağlıklıdır, yüzde 80-90 arasında takibe alınır, yüzde 80 altında hidrolik parça değişimi ya da pompa yenilemesi gündeme gelir. Akım da aynı yönde bilgi verir: aşınmış bir pompa daha az su taşıdığı için nominalin altında akım çeker. Düşük akım ve düşük basıncın birlikte görülmesi, aşınma ile kuru çalışmanın ortak imzasıdır ve ikisini seviye ölçümü ayırır.

Kök neden kumdur. Standart dalgıç pompalarda izin verilen kum içeriği tipik olarak 50 g/m³ mertebesindedir; Grundfos SP serisinin bu sınırı katalogda açıkça belirtilir. Kum içeriği bu değerin üzerindeyse aşınma hızlanır ve ömür yıllardan aylara iner. Çözüm üç adımdır: pompayı kuyu dibinden en az 3-5 m yukarı almak, kuyuya uygun çakıl zarf ve filtre borusu yapılmasını sağlamak, gerekiyorsa kum ayırıcı siklon kullanmak. Su kalitesi ve filtrasyon çözümleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Kum Filtresi mi Aktif Karbon Filtresi mi? Su Arıtmada Hangisi Ne İşe Yarar?)

Aşınmanın ikinci etkisi hidrolik verimin düşmesidir. Kademe verimliliği azaldıkça aynı debiyi taşımak için gereken mil gücü artmaz, tersine pompa daha az su taşır ve sistem daha uzun süre çalışır. Yılda 2.000 saat çalışan 4 kW'lık bir pompanın verim kaybı nedeniyle çalışma süresinin yüzde 25 uzaması, kabaca 2.000 kWh/yıl ek tüketim demektir. Enerji tarafındaki etkiler için verimlilik rehberimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Mekanik Sistemlerde Enerji Verimliliği)

Faz kaybı, üç fazlı bir motoru besleyen fazlardan birinin kopması ya da temasını kaybetmesidir ve dalgıç motorlar için en hızlı hasar üreten elektriksel arızadır. Motor iki fazla kalır, kalkamaz ya da kalkmışsa devam eder ancak kalan iki fazdan çektiği akım nominalin yaklaşık 1,7 katına çıkar. Sargı sıcaklığı dakikalar içinde yükselir ve koruma yoksa motor yanar.

Belirti, motorun uğuldaması ve kalkmamasıdır. Termik röle kısa sürede atar; röle atmıyorsa ayarı yanlıştır. Pençe ampermetre ile üç faz ayrı ayrı ölçüldüğünde bir fazda akım sıfır, diğer ikisinde yüksek okunur. Kaynak çoğu zaman kuyu başındaki pano içindedir: gevşek klemens, yanmış kontaktör kontağı ya da açmış tek bir sigorta. Kablo ekinin su alması da kuyu içinde aynı sonucu verir.

Gerilim düşümü ise daha sinsi bir arızadır. Uzun ve ince bir besleme kablosu, motora ulaşan gerilimi düşürür; düşen gerilim moment kaybına, moment kaybı ise akım artışına yol açar. Kural şudur: motor terminallerindeki gerilim, nominal değerin yüzde 3'ünden fazla düşmemelidir; kalkış anında geçici olarak yüzde 5'e kadar tolere edilir. Uygulamada bu, kablo kesitinin doğru hesaplanması anlamına gelir.

Hesap tek formülle yapılır. Üç fazda gerilim düşümü delta U eşittir kök 3 çarpı I çarpı L çarpı rho bölü S bağıntısıyla bulunur. Burada I akım A, L kablo boyu m, rho bakırın özdirenci 0,0175 ohm çarpı mm² bölü m ve S kesit mm² cinsindendir. Örnek: 12 A çeken bir motor, 90 m kablo ve 4 mm² kesit için delta U eşittir 1,732 çarpı 12 çarpı 90 çarpı 0,0175 bölü 4 eşittir 8,2 V bulunur.

Sonucun değerlendirilmesi basittir. 400 V şebekede 8,2 V düşüş yüzde 2,05'tir ve yüzde 3 sınırının altındadır; kesit uygundur. Aynı motor 2,5 mm² kesitle beslenirse düşüş 13,1 V, yani yüzde 3,3 olur ve sınır aşılır. Kablo 150 m'ye uzarsa 4 mm² kesitte düşüş 13,6 V'a, yüzde 3,4'e çıkar; bu durumda 6 mm² kesite geçmek gerekir. Dalgıç motorlarda kablo kesiti bir konfor kalemi değil, ömür belirleyici bir tasarım kararıdır.

Üçüncü ölçülecek değer gerilim dengesizliğidir. Üç fazlı bir beslemede fazlar arası gerilim farkının ortalamaya oranı yüzde 2'yi aşmamalıdır. Yüzde 1'lik bir gerilim dengesizliği, akımda yüzde 6-10 mertebesinde dengesizlik üretir ve sargı sıcaklığını yükseltir. Akım dengesizliği yüzde 5'in üzerinde okunuyorsa önce fazların yeri değiştirilerek dengesizliğin şebekeden mi motordan mı geldiği anlaşılır: dengesizlik fazla birlikte yer değiştiriyorsa kaynak şebekedir.

Kondansatör, tek fazlı dalgıç motorlarda yardımcı sargıya faz kaydırmalı akım vererek motorun dönme yönünü belirleyen ve kalkış momentini üreten elemandır. Dalgıç pompa kondansatör arızası, tek fazlı kuyu pompalarında en sık görülen elektriksel arızadır ve pompa hiç kalkmadığı için kullanıcı çoğu zaman motorun yandığını düşünür.

Belirti karakteristiktir. Şalter verildiğinde motor uğuldar ama dönmez; birkaç saniye sonra termik atar ya da sigorta açar. Çekilen akım, kalkamayan motorun kilitli rotor akımı olduğu için nominalin 4-6 katına çıkar. Pompa mili elle döndürülebiliyorsa mekanik bir sıkışma yoktur ve şüphe doğrudan kondansatöre yönelir. Bazı vakalarda motor birkaç denemede kalkar ve sonra normal çalışır; bu, kapasitesi düşmüş bir kondansatörün klasik imzasıdır.

Ölçülecek değer kapasitedir ve birimi mikrofarad'dır. Kondansatör devreden ayrılır, uçları bir direnç üzerinden boşaltılır ve kapasite ölçebilen bir multimetre ile okunur. Okunan değer, gövde üzerindeki nominal değerin yüzde 10 altına inmişse eleman ömrünü doldurmuştur. Örnek: 0,75 kW'lık tek fazlı bir dalgıç motorda 25 mikrofarad değerinde bir çalışma kondansatörü kullanılıyorsa, 21 mikrofarad okunan bir eleman değiştirilir.

Gözle kontrol de bilgi verir. Şişmiş üst kapak, sızmış yalıtım sıvısı, kararmış ya da erimiş terminal, elemanın bittiğini gösterir. Kondansatörün çalışma gerilimi de doğru seçilmelidir; 450 V için tasarlanmış bir devreye 400 V'luk eleman konması ömrü kısaltır. Değişimde kapasite ve gerilim değerinin ikisinin de motor üreticisinin verdiği değerle aynı olması şarttır; kapasiteyi büyütmek moment artırmaz, yardımcı sargıyı yakar.

Kök neden ısıdır. Kuyu başındaki metal pano yaz aylarında iç sıcaklığı 60-70 °C'ye çıkarır ve elektrolitik kondansatörün ömrü her 10 °C sıcaklık artışında yaklaşık yarıya iner. Çözüm, panoyu gölgeye almak, havalandırma menfezi eklemek ve panoyu doğrudan güneş görmeyen bir yüzeye monte etmektir. Bu üç önlem, kondansatör değişim sıklığını belirgin biçimde azaltır.

Motor sargı arızası, sargı tellerinin yalıtımının bozulması sonucu sargılar arasında ya da sargı ile gövde arasında kaçak oluşmasıdır. Dalgıç motorlarda arıza, su geçirmez yalıtımın bozulup motorun içine su girmesiyle başlar. Dalgıç pompa izolasyon direnci kaç mohm olmalı sorusu, tam olarak bu hasarın erken tespiti için sorulur.

Ölçüm 500 V DC veren bir izolasyon test cihazı ile yapılır. Pano şalteri kapatılır ve kilitlenir, motor besleme kablosu panodan tamamen ayrılır, ölçüm her iletken ile toprak arasında ayrı ayrı alınır. Normal bir avometrenin 9 V'luk pili bu ölçümü yapamaz; düşük gerilimde kaçak yolları görünmez ve sağlam olmayan bir motor sağlam okunur.

• Yeni motor, kablo bağlı değilken — 200 MΩ üzeri; fabrika çıkışı kabul değeri
• Yeni kurulmuş motor, kablosuyla birlikte kuyuda — 20 MΩ üzeri; sağlıklı kurulum
• İşletmedeki motor, kablosuyla birlikte — 2 MΩ üzeri; normal kabul edilir
• Ölçüm 0,5-2 MΩ bandında — yalıtım zayıflamış; kayıt tutulur, üç ayda bir tekrar ölçülür ve düşüş eğilimi izlenir
• Ölçüm 0,5 MΩ altında — motor ya da kablo su almış; çalıştırılmaz, kuyudan çıkarılıp kaynağı bulunur
• Ölçüm sıfıra yakın — sargı gövdeye kaçak yapıyor; motor sarımı ya da değişimi gerekir

Ölçüm sonucunun yorumunda ikinci bir adım vardır: kabloyu motordan ayırıp yalnızca kabloyu ölçmek. Motor kuyudan çıkarılmadan bu ayrım yapılamaz, ancak kablo eki kuyu ağzına yakınsa yapılabilir. Düşük izolasyon değerinin kaynağı çoğu zaman motorun kendisi değil, kuyu içindeki kablo ekidir; su alan bir ek, motoru suçsuz yere yeniletir. Bu yüzden kablo eki, ısıyla daralan çift katmanlı sistem ya da reçineli ek kutusu ile yapılmalıdır.

İkinci ölçülecek değer sargı direncidir ve ohmmetre ile alınır. Üç fazlı bir motorda üç sargının direnci birbirine yakın olmalıdır; fazlar arası fark ortalamanın yüzde 5'ini aşmamalıdır. Örnek: üç sargıda 4,10 ohm, 4,15 ohm ve 4,60 ohm okunuyorsa ortalama 4,28 ohm, en büyük sapma 0,32 ohm ve oran yüzde 7,5'tir. Bu değer sınır dışıdır ve sargılar arası kısa devre başlangıcını gösterir.

Kök neden üç başlıkta toplanır. Birincisi tekrarlanan kuru çalışmadır; soğutmasız kalan motorun yalıtımı ısıyla kavrulur. İkincisi yıldırım ve şebeke aşırı geriliminin motor sargısında delinme yapmasıdır; bu risk parafudr ile azaltılır. Üçüncüsü, motor kablosunun kuyuya indirilirken kolon boruna sürtünüp dış kılıfının yırtılmasıdır ve bu yüzden kablo, kolona 2-3 m'de bir kelepçelenmelidir.

Ters dönüş, üç fazlı bir dalgıç motorun faz sırasının yanlış bağlanması sonucu tasarım yönünün tersine dönmesidir. Dalgıç pompa ters dönüyor durumunda pompa yine su basar, ancak katalog değerinin çok altında bir performansla. Bu yüzden arıza, tamamen su gelmemesinden çok, suyun az gelmesi ve depoların dolmaması olarak şikâyet edilir.

Sayısal imza çok belirgindir. Ters dönen bir çok kademeli dalgıç pompada kapalı vana basıncı, doğru yöne göre yaklaşık yüzde 30-50 düşer; debi ise yüzde 40-60 azalır. Çekilen akım da düşer, çünkü pompa daha az iş yapmaktadır. Düşük akım, düşük basınç ve düşük debinin üçünün birlikte görülmesi, çark aşınmasıyla ters dönüşün ortak tablosudur; ikisini ayıran şey, ters dönüşün her zaman yeni bir müdahaleden sonra ortaya çıkmasıdır.

Teşhis iki dakika sürer. Panodaki motor besleme uçlarından herhangi iki fazın yeri değiştirilir ve aynı üç ölçüm tekrarlanır: kapalı vana basıncı, debi ve akım. Hangi bağlantıda basınç ve debi daha yüksekse doğru yön odur. Bu deneme sırasında pompa her iki yönde de en fazla birkaç dakika çalıştırılır; ters yönde uzun çalışma, mil somunu gevşemesi riski taşır.

Kök neden neredeyse her zaman bir müdahaledir. Şebekede yapılan bir bakım sonrası faz sırasının değişmesi, pano yenilenmesi, jeneratör devreye alınması ya da motor kablosunun yeniden bağlanması. Bu yüzden kural şudur: üç fazlı bir dalgıç pompaya elektrik tarafında herhangi bir müdahale yapıldıysa, ilk iş dönüş yönünü doğrulamaktır. Faz sırası rölesi kullanılan panolarda bu kontrol otomatik yapılır ve yanlış sırada motor hiç kalkmaz.

Frekans konvertörlü sistemlerde dönüş yönü sürücü parametresinden değiştirilir; panoda kablo değiştirmek gerekmez. Danfoss VLT gibi sürücülerde yön ve rampa süreleri birlikte ayarlanır; yumuşak kalkış hem kalkış akımını düşürür hem de kolon üzerindeki su darbesini azaltır. Sürücülü çalışmanın enerji ve ömür tarafındaki etkileri için verimlilik rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Basınç Düşürücü Kullanımı)

Emme süzgeci, pompa ile motor arasındaki gövdede bulunan ve iri taneli katıların çarka girmesini engelleyen delikli elemandır. Tıkanması, pompanın emiş tarafındaki basıncı düşürür ve pompa yeterli su alamaz. Süzgeç tıkanması, kuru çalışmaya çok benzeyen bir tablo üretir; fark, kuyuda yeterli su bulunmasına rağmen pompanın suyu alamamasıdır.

Belirti kombinasyonu şudur: dinamik su seviyesi pompa emişinin çok üzerindedir, yani kuyuda su vardır, ancak çekilen akım nominalin altındadır ve debi düşüktür. Çıkışta kesikli akış ve hava gelmesi de görülür. Ayrıca pompa çalışırken kuyudaki seviye düşüşü beklenenden çok azdır, çünkü pompa aslında kuyudan az su çekmektedir.

İkinci ve daha ciddi olasılık, kuyu filtre borusunun tıkanmasıdır. Kuyu, yıllar içinde demir ve mangan bakterileri, kireç ve ince kum nedeniyle tıkanır; formasyondan kuyuya giren su miktarı azalır ve kuyunun verim debisi düşer. Bu durumda süzgeç temiz olsa bile kuyu yeterli su vermez. Ayırt etme yöntemi seviye takibidir: kuyu tıkanmasında dinamik seviye çok hızlı düşer, süzgeç tıkanmasında ise seviye neredeyse hiç düşmez.

Emiş tarafındaki basınç kaybı aynı zamanda kavitasyon riskini büyütür. Süzgeçteki daralma, çark girişindeki yerel basıncı suyun buhar basıncına yaklaştırır; kabarcıklar oluşur ve çark kanadının sırtında çökerek yüzeyi oyar. Belirtisi çakıl sesi ve gövde titreşimidir. Mekanizma ve önlemler için kavitasyon rehberimize bakmanızı öneririz. (Detay: Pompa Kavitasyonu Nedir, Nasıl Önlenir?)

Çözüm iki yönlüdür. Süzgeç tıkanmasında pompa çekilir, süzgeç sökülüp mekanik olarak temizlenir ve pompa kuyu dibinden daha yukarı bir kota alınır. Kuyu tıkanmasında ise kuyu geliştirme çalışması gerekir: fırçalama, hava ile geliştirme ve gerekiyorsa kimyasal temizlik. Bu iki işlem farklı ekipman ve farklı uzmanlık ister; birbirinin yerine geçmez. Su kalitesi ve arıtma çözümleri için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Çekilen akım ile kapalı vana basıncının birlikte okunması, on nedeni dört kümeye ayırır. Aşağıdaki liste her kombinasyon için en olası nedenleri ve ilk yapılacak işlemi verir. Ölçümler pompa çalışırken ve kuyu ağzındaki manometreden alınır.

• Akım sıfır, motor hiç dönmüyor — Neden: faz kaybı, sigorta açması, termik atması, kontaktör arızası, kumanda devresinin kesmesi; İlk işlem: pano gözle kontrolü ve besleme gerilimi ölçümü
• Akım kilitli rotor değerinde, motor uğulduyor — Neden: tek fazlı motorlarda kondansatör arızası, üç fazda faz kaybı, mekanik sıkışma; İlk işlem: kondansatör kapasitesi ve üç faz akım ölçümü
• Akım düşük, basınç düşük — Neden: kuru çalışma, çark ve difüzör aşınması, ters dönüş, süzgeç tıkanması; İlk işlem: dinamik su seviyesi ölçümü ve faz sırası denemesi
• Akım normal, basınç normal, debi yok — Neden: boru hattı kaçağı, kolon eki ayrılması, kapalı kalmış hat vanası; İlk işlem: iki noktalı debi ölçümü ve basınç tutma testi
• Akım normal, basınç yüksek, debi yok — Neden: çek valfin kapalı sıkışması, hat üzerinde tıkanma, donmuş hat; İlk işlem: vana konumlarının kontrolü ve çek valfin sökülmesi
• Akım yüksek, basınç düşük — Neden: gerilim düşümü, kum sıkışması, yatak sürtünmesi, sargı dengesizliği; İlk işlem: motor terminal gerilimi ve sargı direnci ölçümü
• Akım dalgalı, basınç dalgalı — Neden: kuyu debisinin yetersizliği, hava emme, seviyenin emiş kotuna yaklaşması; İlk işlem: 30 dakikalık seviye takibi ve debi kısma denemesi
• Pompa çalışıyor, su 60 saniye sonra geliyor — Neden: çek valfin açık kalması ve kolonun boşalması; İlk işlem: durma sonrası 10 dakikalık basınç düşüş testi

Bu harita, dalgıç pompa neden su basmaz sorusunun cevabını iki ölçüme indirger. Ölçümleri not almak, sahaya gelen teknik ekibin geçireceği süreyi doğrudan kısaltır ve gereksiz söküm kararlarını engeller. Diğer sorularınız için sıkça sorulan sorular sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: sık sorulan sorular)

Bu ayrım, arızanın elektrik tarafında mı hidrolik tarafta mı olduğunu belirler ve teşhis süresini yarıya indirir. Motor hiç dönmüyorsa neden elektrikseldir ve pano ile motor arasında aranır. Motor dönüyor ama su gelmiyorsa neden hidroliktir ve kuyu, pompa ya da hat üzerinde aranır. Ayrımı yapmanın en basit yolu, pompa çalışırken kuyu ağzındaki kolon borusuna dokunmaktır: titreşim varsa motor dönüyordur.

• Elektriksel grup, belirti — Motor sessiz, akım sıfır, pano lambaları sönük; Hidrolik grup, belirti — Motor dönüyor, akım okunuyor, çıkışta su yok ya da az
• Elektriksel grup, ölçüm — Besleme gerilimi, faz sırası, sargı direnci, izolasyon direnci; Hidrolik grup, ölçüm — Kapalı vana basıncı, debi, dinamik su seviyesi, basınç tutma testi
• Elektriksel grup, tipik nedenler — Faz kaybı, kondansatör, sargı arızası, pano ve röle hatası; Hidrolik grup, tipik nedenler — Kuru çalışma, çek valf, kaçak, çark aşınması, süzgeç
• Elektriksel grup, müdahale yeri — Kuyu başı panosu ve besleme kablosu; Hidrolik grup, müdahale yeri — Kuyu içi, kolon hattı ve kuyu ağzı armatürleri
• Elektriksel grup, gerekli ekipman — Pençe ampermetre, multimetre, 500 V megger; Hidrolik grup, gerekli ekipman — Manometre, seviye ölçer, ölçüm kabı, kronometre
• Elektriksel grup, çözüm süresi — Çoğu vakada aynı gün, pompa çekilmeden; Hidrolik grup, çözüm süresi — Kuyu içi müdahale gerekiyorsa vinç ve ekiple bir iş günü
• Elektriksel grup, tekrarlama riski — Kök neden giderilmezse yüksek, çünkü aynı gerilim koşulu devam eder; Hidrolik grup, tekrarlama riski — Kuyu debisi ve kum içeriği düzeltilmezse yüksek

Kararı zorlaştıran tek durum, iki arızanın birlikte bulunmasıdır. Örneğin tekrarlanan kuru çalışma, önce hidrolik bir sorundur ama zamanla motor yalıtımını bozarak elektriksel bir arızaya dönüşür. Bu yüzden izolasyon direnci ölçümü, hidrolik teşhis tamamlansa bile atlanmaz. Kuyu dışı drenaj ve tahliye uygulamaları için ilgili rehberimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: Drenaj Pompası Seçimi)

Karar üç veriye dayanır: pompanın yaşı, ölçülen kapalı vana yükünün katalog değerine oranı ve motorun izolasyon direnci. Kural şudur: hidrolik performans katalogun yüzde 80'i üzerindeyse ve izolasyon 2 MΩ üzerindeyse onarım mantıklıdır. İkisinden biri sınırın altındaysa yenileme, toplam sahip olma maliyeti açısından daha doğrudur.

• Pompa yaşı 0-5 yıl — Onarım: neredeyse her durumda tercih edilir, parça bulunabilirliği yüksektir; Yenileme: yalnızca sargı yanmışsa ve gövde de aşınmışsa
• Pompa yaşı 5-10 yıl — Onarım: hidrolik performans yüzde 85 üzerindeyse; Yenileme: kum aşınması nedeniyle kademe sayısının yarısı hasarlıysa
• Pompa yaşı 10 yıl üzeri — Onarım: yalnızca çek valf, kablo, kondansatör gibi çevre elemanlarda; Yenileme: motor ya da hidrolik grup arızalıysa doğrudan yenileme
• Ölçülen kapalı vana yükü — Onarım: katalog değerinin yüzde 80 üzeri; Yenileme: yüzde 80 altı, kademe seti komple değişmeli
• İzolasyon direnci — Onarım: 2 MΩ üzeri, kablo eki yenilenerek; Yenileme: 0,5 MΩ altı ve kaynak motorun kendisiyse
• Enerji tüketimi — Onarım: eski verim korunur, yıllık tüketim değişmez; Yenileme: yeni nesil hidrolikle aynı debide yüzde 10-20 daha düşük tüketim mümkündür
• Duruş süresi — Onarım: parça bekleme süresi eklenir; Yenileme: stoktan uygun gam varsa daha kısa sürede su verilir
• Kime uygun — Onarım: kuyu koşulları iyi, kum içeriği düşük, pompası doğru seçilmiş tesisler; Yenileme: pompası kuyuya göre büyük seçilmiş, tekrar tekrar kuru çalışan tesisler

Yenileme kararı verildiğinde pompayı aynı model ile değiştirmek çoğu zaman hatadır, çünkü ilk arızanın kökeni genellikle yanlış seçimdir. Yeni seçimde kuyu verim debisi, en kötü koşuldaki dinamik seviye ve gerçek boru kaybı yeniden hesaplanır. Grundfos SP serisi geniş debi ve basma aralığıyla kuyu uygulamalarında sık kullanılan bir gamdır; Grundfos SQE modelleri entegre elektronikleriyle küçük gam kuyularda tercih edilir. Lowara Z6 gibi 6 inç gövdeler daha yüksek debili kuyular için, Wilo Sub TWU 4 gam ise 4 inç kuyular için yaygın alternatiflerdir. Marka ve gam alternatifleri için markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)