Foseptik Pompası Nasıl Seçilir? Bıçaklı mı Vortex Dalgıç Pompa mı?

Foseptik pompası, tuvalet, mutfak ve banyo atıksuyunun cazibeyle akamadığı noktalarda toplandığı çukurdan alıp kanalizasyon kotuna basan dalgıç tipte bir pompadır. Temiz su pompalarından üç noktada ayrılır: çarkı katı geçirecek biçimde tasarlanmıştır, motoru sık kalkış-duruşa dayanacak şekilde boyutlandırılmıştır ve gövdesi korozif atıksuya karşı dökümdür. Pis su dalgıç pompası ve atıksu dalgıç pompası terimleri de aynı ürün ailesini tanımlar.

Kullanım alanları kotla belirlenir. Bodrum kattaki tuvalet ve duşlar, kanalizasyon bağlantı kotunun altında kaldıkları için cazibeyle boşalamaz; bu noktada bir toplama çukuru ve foseptik pompası zorunludur. İkinci yaygın uygulama, şehir kanalizasyonu bulunmayan yerleşimlerde sızdırmaz foseptiğin belirli aralıklarla basınçlı hatla uzaktaki bir kollektöre boşaltılmasıdır. Üçüncüsü, arıtma tesisi terfi merkezleri ve pompa istasyonlarıdır.

Foseptik pompası ile drenaj pompasını karıştırmamak gerekir. Drenaj pompası temiz veya hafif kirli suyu, tipik olarak 10 mm altındaki taneleri taşır; foseptik pompası ise dışkı, tuvalet kâğıdı ve ıslak mendil içeren atıksuyu taşır. Bir drenaj pompasını foseptik çukuruna koymak, ilk haftalarda çalışıyor görünse de kaçınılmaz olarak tıkanmayla biter. Drenaj uygulamalarının kendi seçim kriterleri için ayrı rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Drenaj Pompası Seçimi)

Atıksuyun içeriği seçimin başlangıç noktasıdır. Evsel atıksuda taşınan katının büyük bölümü yumuşaktır ancak lifli malzeme baskındır; ıslak mendil, saç, kumaş parçası ve hijyenik ürün çark kanadına sarılarak tıkanmayı başlatır. Endüstriyel atıksuda ise sert tane, yağ ve kimyasal yük öne çıkar. Sıcaklık da sınırdır: standart dalgıç pompalar sürekli 40 °C, kısa süreli 60 °C akışkan sıcaklığına kadar çalışır. Pompa gamı ve boyutlandırma desteği için ürün grubumuzu inceleyebilirsiniz. (Detay: Pompa Sistemleri)

Bıçaklı mı vortex mi sorusunun cevabı iki farklı stratejide saklıdır: vortex çark katıyı geçirir, bıçaklı çark katıyı keser. Vortex, yani girdap çarklı pompada çark salyangoz gövdenin içine gömülüdür ve akışkanla doğrudan temas etmeden bir serbest girdap üretir; katı parça çarka değmeden bu girdapla taşınır. Bıçaklı, yani parçalayıcı pompada ise emiş ağzında dönen bir bıçak ile sabit bir kesici halka bulunur; katı önce milimetrik boyuta indirilir, sonra basılır.

Katı geçiş çapı bu farkın sayısal karşılığıdır. Katı geçiş çapı, pompanın tıkanmadan geçirebileceği en büyük küresel parçanın çapıdır ve katalogda genellikle serbest geçiş ya da free passage adıyla verilir. Vortex çarklı pis su dalgıç pompalarında bu değer tipik olarak 50-80 mm bandındadır. Tek veya çok kanallı kapalı çarklarda 35-50 mm mertebesindedir. Bıçaklı dalgıç pompada serbest geçiş kavramı yoktur; parça 6-10 mm mertebesine indirilerek dar hattan geçirilir.

Bedel verimdedir. Vortex çark, akışkanın enerjisinin bir bölümünü girdap oluşturmak için harcadığı için hidrolik verimi düşüktür; tipik değerler yüzde 35-50 bandındadır. Aynı çalışma noktasında çok kanallı kapalı çark yüzde 60-75 verime ulaşır. Bıçaklı pompada ise kesme işi ayrı bir güç tüketir; toplam verim çoğu modelde yüzde 25-40 bandında kalır. Bu yüzden aynı debi ve basma yüksekliği için bıçaklı bir pompa, vortex bir pompadan belirgin biçimde daha fazla kW çeker.

Basma yüksekliği tarafında durum tersine döner. Bıçaklı pompalar dar çıkışlı ve yüksek devirli tasarlandıkları için 20-50 mSS bandında basma yüksekliği üretebilir; buna karşılık debileri düşüktür, tipik olarak 2-10 m³/h aralığında kalır. Vortex çarklı pompalar 5-25 mSS bandında çalışır ama 10-100 m³/h aralığında debi verir. Uzun ve ince bir hatta az debiyi yükseğe basmak bıçaklının, kısa ve kalın hattan çok debiyi az yükseğe basmak vortexin işidir.

Karar kuralı nettir. Basma hattı yeni yapılıyorsa ve DN80 veya DN100 döşenebiliyorsa vortex çarklı pompa tercih edilir; bu, uzun vadede en az bakım isteyen çözümdür. Mevcut binada duvar içinden geçen DN32 veya DN40 bir hat varsa ve kırım yapılamıyorsa bıçaklı pompa zorunlu hâle gelir. Basma yüksekliği 25 mSS'yi aşıyor ve debi 10 m³/h'nin altındaysa yine bıçaklı pompa doğru seçimdir. Bu üç koşuldan hiçbiri yoksa vortex seçilir.

Aşağıdaki karşılaştırma üç çark tipini aynı kriter listesiyle yan yana koyar. Değerler seriye göre değişir; verilen bantlar konut ve küçük ticari uygulamalarda karşılaşılan tipik aralıklardır. Karar verirken tek bir satıra değil, basma hattı çapı ile katı içeriğinin birlikte oluşturduğu tabloya bakılır.

• Katı geçiş çapı — Vortex: 50-80 mm serbest geçiş; Çok kanallı: 35-50 mm; Bıçaklı: serbest geçiş yok, parça 6-10 mm mertebesine indirilir
• Hidrolik verim — Vortex: yaklaşık yüzde 35-50; Çok kanallı: yüzde 60-75; Bıçaklı: yüzde 25-40, kesme gücü ayrıca tüketilir
• Tipik debi bandı — Vortex: 10-100 m³/h; Çok kanallı: 15-150 m³/h; Bıçaklı: 2-10 m³/h
• Tipik basma yüksekliği — Vortex: 5-25 mSS; Çok kanallı: 8-40 mSS; Bıçaklı: 20-50 mSS
• Uygun basma hattı — Vortex: DN80-DN100 ve üzeri; Çok kanallı: DN80 ve üzeri; Bıçaklı: DN32-DN50
• Lifli atığa dayanım — Vortex: yüksek, ıslak mendil çoğunlukla geçer; Çok kanallı: orta, lif kanat kenarına sarılabilir; Bıçaklı: en yüksek, lif kesilerek yok edilir
• Enerji tüketimi — Vortex: aynı iş için orta; Çok kanallı: en düşük, verim avantajı belirgin; Bıçaklı: en yüksek, kesici sürekli yük çeker
• Bakım kalemleri — Vortex: çark ve salmastra kontrolü; Çok kanallı: çark boşluğu ayarı; Bıçaklı: bıçak ve kesici halka aşınma payı, periyodik ayar veya değişim
• Kime uygun — Vortex: bodrum tuvaleti, apartman toplama çukuru, yeni yapılan hat; Çok kanallı: yüksek debili terfi merkezi ve ticari bina; Bıçaklı: ince hatla uzağa basılan tekil tuvalet, kot farkı büyük villa, mevcut dar hat

Foseptik pompasının debisi, çukura gelen atıksuyun tepe değerinden hesaplanır; günlük ortalamadan değil. Konutlarda kişi başı atıksu üretimi tipik olarak 100-150 L/gün mertebesindedir, ancak bu su güne düzgün yayılmaz. Sabah ve akşam saatlerinde yoğunlaşır. Pompa, en yoğun saatteki gelişi karşılayacak biçimde seçilir; aksi hâlde çukur taşar.

Basit yöntem şöyledir: günlük atıksu miktarını nüfusla çarpın, tepe faktörüyle çarpıp günlük çalışma saatine bölün. Örnek: 24 daireli, daire başına 3,5 kişi kabul edilen bir apartmanda nüfus 84 kişidir. Kişi başı 130 L/gün ile günlük atıksu 84 çarpı 130 eşittir 10.920 L, yani yaklaşık 10,9 m³/gün olur. Tepe faktörü 2,5 ve etkin akış süresi 12 saat alınırsa tepe debisi 10,9 çarpı 2,5 bölü 12 eşittir yaklaşık 2,27 m³/h çıkar.

İkinci yöntem, tesisat armatür yüküne bakan yöntemdir ve TS EN 12056-2 mantığıyla çalışır. Her armatüre bir deşarj birimi atanır, toplam birimin karekökü bir katsayıyla çarpılarak eşzamanlı debi bulunur. Konutlarda katsayı 0,5 mertebesindedir. Toplam deşarj birimi 60 olan bir bodrum grubunda eşzamanlı debi 0,5 çarpı 60 karekökü eşittir 0,5 çarpı 7,75 eşittir yaklaşık 3,9 L/s, yani 14 m³/h olur. Bu değer ilk yöntemden büyüktür ve ikisi arasındaki büyük olan seçilir.

Seçilen debinin bir alt sınırı da vardır ve bu sınır boru hızından gelir. Basma hattında akış hızı 0,7 m/s'nin altına inmemelidir; bu koşul, seçilebilecek en küçük debiyi belirler. Yani debi yalnızca gelen atıksuya göre değil, hattı temiz tutacak minimum hıza göre de kontrol edilir. Bu iki koşulun kesiştiği bant, pompanın çalışma aralığıdır. Pompa seçiminin genel adımları için ilgili rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Sirkülasyon Pompası Nasıl Seçilir? 25/4, 25/6, 25/8 Ne Anlama Geliyor?)

Foseptik pompası basma yüksekliği hesabı üç terimin toplamıdır: geometrik yükseklik, boru sürtünme kaybı ve yerel direnç kayıpları. Bağıntı şudur: Hm eşittir Hgeo artı Hf artı Hy. Burada Hgeo, çukurdaki en düşük su seviyesi ile basma hattının en yüksek noktası arasındaki düşey mesafedir; kanalizasyon bağlantı kotu değil, hattın tepe noktası esas alınır.

Örnek üzerinden gidelim. Bodrumdaki çukurun devreye girme seviyesi kot minus 3,20 m, basma hattının bahçedeki rögara girmeden önceki en yüksek noktası kot artı 0,60 m olsun. Geometrik yükseklik 3,20 artı 0,60 eşittir 3,80 mSS'dir. Basma hattı 45 m uzunluğunda DN80 dökme demirdir; üzerinde 1 adet çek valf, 1 adet sürgülü vana ve 4 adet 90 derece dirsek bulunur.

Sürtünme kaybı, seçilen debideki birim kayıptan bulunur. DN80 hatta 14 m³/h debide birim sürtünme kaybı yaklaşık 0,010 mSS/m mertebesindedir. 45 m için Hf eşittir 45 çarpı 0,010 eşittir 0,45 mSS olur. Yerel kayıplar için pratik yaklaşım, boru kaybının yüzde 20-30'unu eklemek ya da armatürleri eşdeğer boy olarak yazmaktır. Çek valf yaklaşık 8 m, sürgülü vana 1 m, her dirsek 2,5 m eşdeğer boy verirse toplam eşdeğer 8 artı 1 artı 10 eşittir 19 m, karşılığı 19 çarpı 0,010 eşittir 0,19 mSS'dir.

Sonuç: Hm eşittir 3,80 artı 0,45 artı 0,19 eşittir yaklaşık 4,44 mSS. Bu değere yüzde 10 emniyet payı eklenip 5,0 mSS'ye yuvarlanır. Yani 14 m³/h debide 5 mSS basan bir vortex çarklı pompa yeterlidir. Görüldüğü gibi kalın hatta sürtünme kaybı toplamın yüzde 15'inin altında kalır; belirleyici terim geometrik yüksekliktir.

Aynı işi DN40 bıçaklı bir pompayla yapsaydık tablo tamamen değişirdi. DN40 hatta 4 m³/h debide birim kayıp yaklaşık 0,055 mSS/m mertebesindedir; 45 m için 2,48 mSS eder, armatür eşdeğerleriyle birlikte 3,0 mSS'yi bulur. Toplam basma yüksekliği 3,80 artı 3,00 eşittir 6,80 mSS'ye çıkar. İnce hatta sürtünme kaybı toplamın yüzde 44'ünü oluşturur. Bu yüzden bıçaklı pompa seçilirken hattın uzunluğu asla ihmal edilmez.

Basma hattı çapı, foseptik pompası seçiminde çark tipinden bile önce gelen kısıttır. Nedeni basittir: hattı sonradan büyütmek duvar, şap veya bahçe kazısı demektir; pompayı değiştirmek ise birkaç saatlik iştir. TS EN 12056-2 mantığında dışkı içeren atıksuyu taşıyan hatlarda asgari anma çapı DN80'dir; bıçaklı pompa kullanılıyorsa bu sınır DN32'ye kadar iner, çünkü katı zaten parçalanmıştır.

• Anma çapı ve iç çap — DN32: yaklaşık 35,9 mm iç çap; DN50: yaklaşık 54,5 mm; DN80: yaklaşık 82,5 mm; DN100: yaklaşık 107,1 mm
• 0,7 m/s için gereken en küçük debi — DN32: yaklaşık 2,6 m³/h; DN50: yaklaşık 5,9 m³/h; DN80: yaklaşık 13,5 m³/h; DN100: yaklaşık 22,7 m³/h
• Zorunlu pompa tipi — DN32 ve DN40: yalnızca bıçaklı; DN50: bıçaklı veya sınırlı geçişli çark; DN80 ve üzeri: vortex ve çok kanallı serbest
• 45 m hatta sürtünme kaybı — DN32'de 4 m³/h: yaklaşık 4,5 mSS; DN50'de 8 m³/h: yaklaşık 1,8 mSS; DN80'de 14 m³/h: yaklaşık 0,45 mSS
• Tıkanma riski — DN32: yüksek, kesici arızalanırsa hat anında tıkanır; DN50: orta; DN80-DN100: düşük, geçiş çapı hattan küçüktür
• Uygulama zorluğu — DN32: esnek, duvar içinden geçirilebilir, dönüş yarıçapı küçük; DN80-DN100: kalın, mesnet ve yer ister
• Enerji tüketimi — DN32: yüksek sürtünme yüzünden pompa gücü büyür; DN80-DN100: sürtünme düşük, aynı iş daha az kW ile yapılır
• Kime uygun — DN32-DN40: tekil bodrum tuvaleti, sonradan eklenen banyo, mevcut binada kırım yapılamayan durum; DN80-DN100: apartman toplama çukuru, ticari mutfak, terfi merkezi

Listenin ikinci satırı, dar hattın görünmeyen tuzağını açıklar. DN80 bir hatta yalnızca 5 m³/h debi basılırsa akış hızı 0,19 m/s'ye iner; bu hızda katı taşınamaz, boru tabanında birikir ve birkaç ay içinde hat daralır. Yani kalın boru her zaman güvenli değildir. Kalın boru ancak yeterli debiyle birlikte güvenlidir. Aynı 5 m³/h debiyi DN50 hatta bastığınızda hız 0,60 m/s, DN40 hatta bastığınızda ise 1,04 m/s olur.

Boru malzemesi de seçime girer. Basınçlı atıksu hatlarında PE100 SDR17 borular, dökme demir ve paslanmaz çelik yaygındır; PVC basınç boruları da kullanılır ancak darbe dayanımı düşüktür. PE hatlarda anma çapı dış çaptır, iç çap et kalınlığına göre değişir; bu yüzden hız hesabında mutlaka gerçek iç çap kullanılır. 63 mm dış çaplı PE100 SDR17 borunun iç çapı yaklaşık 55,4 mm'dir ve DN50 çelik boruya yakın davranır. Boru ve bağlantı elemanları için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Tesisat)

Basınçlı atıksu hattında akış hızı, katı taneciklerin boru tabanına çökmeden taşınmasını sağlayan tek büyüklüktür. Kabul edilen alt sınır 0,7 m/s, tasarım hedefi ise 1,0 m/s'dir. Bu hızın altında ağır tanecikler askıda kalamaz, boru tabanında bir tortu yatağı oluşur, kesit daralır ve daralan kesit yeni birikimi hızlandırır. Süreç kendi kendini besler ve hat birkaç ayda tamamen kapanır.

Hesap tek formülle yapılır: v eşittir Q bölü A. Q debi m³/s, A boru iç kesit alanı m², v hız m/s'dir. Debi m³/h cinsindense 3600'e bölünür. Örnek: DN80 çelik boruda iç çap 82,5 mm, kesit alanı pi çarpı 0,0825 karesi bölü 4 eşittir 0,005346 m²'dir. Debi 14 m³/h ise saniyeye çevrildiğinde 14 bölü 3600 eşittir 0,003889 m³/s olur.

Sonuç: v eşittir 0,003889 bölü 0,005346 eşittir 0,73 m/s. Bu değer 0,7 m/s alt sınırının hemen üzerindedir ve kabul edilebilir. Aynı hatta debi 10 m³/h'ye inerse hız 0,52 m/s olur ve sınır aşağıdan delinir; bu durumda ya çap DN65'e düşürülür ya da pompa debisi büyütülür. DN65 hatta iç çap 70,3 mm, alan 0,003882 m² ve 10 m³/h'deki hız 0,72 m/s olur. Tek çap küçültmesiyle sorun çözülür.

Uzun hatlarda ek bir kural daha işler: hattın en az günde bir kez, tam debiyle ve kesintisiz olarak baştan sona süpürülmesi gerekir. Bunun için pompanın bir çalışma çevriminde bastığı hacmin, hat hacminden büyük olması istenir. 45 m uzunluğundaki DN80 hattın hacmi 45 çarpı 0,005346 eşittir 0,24 m³, yani 240 litredir. Bir çevrimde 300 litre basan bir sistem hattı tamamen tazeler; 80 litre basan bir sistem ise hattın yalnızca üçte birini hareket ettirir ve kalan bölümde çökelme başlar.

Bu kural, çukur hacmi ile boru çapını birbirine bağlayan noktadır. Küçük çukur, sık kalkış ve kısa çalışma demektir; kısa çalışma da hattın uçtaki bölümünün hiç tazelenmemesi anlamına gelir. Bu yüzden uzun basma hatlarında çukur, izin verilen start sayısının izin verdiği ölçüde büyük tutulur. Kavitasyon, çökelme ve düşük hız kaynaklı sorunların pompa tarafındaki karşılıkları için ilgili rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Kavitasyonu Nedir, Nasıl Önlenir?)

Foseptik çukuru hacmi nasıl hesaplanır sorusunun cevabı motor sınırından gelir: çukurun faydalı hacmi, motorun saatte kaldırabileceği kalkış sayısına göre belirlenir. Dalgıç pompa motorları her kalkışta nominal akımın 4-7 katı yol alma akımı çeker ve sargı bu ısıyı sınırlı sayıda tekrar edebilir. Bu yüzden faydalı hacim, gelen debiden değil, izin verilen start sayısından hesaplanır.

İzin verilen start sayısı motor gücüyle değişir. 1,5 kW altındaki küçük motorlarda saatte 15-20 start, 1,5-11 kW bandında saatte 10-15 start, 11 kW üzerinde ise saatte 6-10 start tipik üst sınırdır. Kesin değer üretici kataloğunda yazar ve seriye göre değişir. Hesapta bu değer Z ile gösterilir.

Bağıntı şudur: Vf eşittir Qp bölü dört çarpı Z. Burada Vf faydalı hacim m³, Qp pompanın debisi m³/h, Z saatteki izin verilen maksimum start sayısıdır. Dörde bölme, en kötü durumun gelen debinin pompa debisinin tam yarısı olduğu ana karşılık gelmesinden gelir; bu noktada çevrim süresi en kısadır. Örnek: 14 m³/h basan ve saatte en fazla 12 start yapabilen bir pompa için Vf eşittir 14 bölü 4 çarpı 12 eşittir 14 bölü 48 eşittir 0,29 m³, yani yaklaşık 290 litredir.

Faydalı hacim, şamandıraların durdurma ve çalıştırma kotları arasındaki hacimdir; çukurun toplam hacmi değildir. Toplam hacim buna üç şey daha ekler: pompanın üzerinin kapalı kalmasını sağlayan ölü hacim, alarm seviyesi ile giriş borusu arasındaki emniyet hacmi ve giriş borusunun altında kalan serbest yükseklik. Pratikte toplam hacim, faydalı hacmin 2,5-4 katı çıkar. 290 litre faydalı hacim için 800-1.100 litrelik bir çukur uygun olur.

Çukurun havalandırması ayrı bir kalemdir. Sızdırmaz kapaklı bir çukur, dolarken içindeki havayı bir yerden atmak zorundadır; bağımsız bir havalık borusu yoksa hava tuvalet sifonlarından geri basar ve koku binaya girer. Havalık, çukurdan çatı seviyesine kadar en az DN70 kesitle çıkarılır. Koku kontrolü için kimyasal dozaj gerekiyorsa dozaj pompası rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Dozaj Pompası Nedir? Nerelerde Kullanılır ve Nasıl Seçilir?)

Seviye şamandırası nasıl ayarlanır sorusunun cevabı dört kottan oluşur: durdurma, çalıştırma, ikinci pompa devreye girme ve yüksek seviye alarmı. Şamandıralar bu kotlara asılır ve kablo boyları kotlar arasındaki farkı belirler. Yanlış ayar, ya pompanın kuru çalışmasına ya da saatteki start sınırının aşılmasına yol açar.

• Durdurma kotu — Pompa gövdesinin üst kenarından en az 5-10 cm yukarıda; ıslak rotorlu motorun soğutması akışkandan geldiği için gövde asla açığa çıkmamalıdır
• Çalıştırma kotu — Durdurma kotundan hesaplanan faydalı yükseklik kadar yukarıda; örnek 1,20 m çaplı çukurda 26 cm
• İkinci pompa kotu — Çalıştırma kotundan 10-15 cm yukarıda; tek pompanın yetişemediği tepe akışlarında devreye girer
• Alarm kotu — Giriş borusunun alt kotundan en az 10 cm aşağıda; alarm çaldığında henüz geri tepme başlamamış olmalıdır
• Şamandıra tipi — Kablolu yüzer şamandıra pis suda en dayanıklı çözümdür; basınç sensörü ve elektrot çubuk yağlı atıksuda kaplanır ve yanlış okur
• Kablo serbest boyu — Şamandıranın devrilerek kontak değiştirebilmesi için 8-15 cm serbest kablo bırakılır; kısa kablo şamandırayı hiç devirmez
• Konumlandırma — Şamandıralar giriş borusunun akış çizgisinden uzağa, pompa emişinin gelgitinden korunacak biçimde asılır; birbirlerine dolanmayacak aralık bırakılır

Çift pompa alternatif çalışma, iki pompanın sırayla devreye girerek çalışma saatlerini eşitlemesi ve birinin arızası hâlinde diğerinin görevi devralmasıdır. Foseptik uygulamalarında bu bir konfor değil, zorunluluktur; çünkü tek pompanın durması demek, atıksuyun bodruma geri basması demektir. Kesintiye tolerans sıfırdır.

Alternatif çalışmanın üç işlevi vardır. Birincisi yük paylaşımıdır: her iki pompa da toplam çalışma saatinin yarısını üstlenir, böylece ikisi de aynı anda ömrünü tamamlamaz. İkincisi yedekliliktir: bir pompa arızalandığında kumanda panosu diğerini tam yük çalıştırır ve arıza kontağı verir. Üçüncüsü tepe kapasitesidir: gelen debi tek pompayı aştığında ikinci pompa da devreye girer ve paralel çalışırlar.

Paralel çalışmada debi toplanmaz. İki özdeş pompa paralel bağlandığında ortak hattaki direnç arttığı için toplam debi, tek pompa debisinin iki katı değil, tipik olarak 1,5-1,8 katı olur. 14 m³/h basan iki pompa paralelde yaklaşık 22-25 m³/h verir. Buna karşılık basma yüksekliği artmaz; sistem eğrisi üzerinde yeni bir kesişme noktası oluşur. Bu yüzden paralel çalışma, yüksekliği değil debiyi büyütmek için kullanılır.

Kumanda panosunda aranacak fonksiyonlar bellidir: otomatik sıra değiştirme, her pompa için ayrı motor koruma şalteri, faz sırası ve faz kaybı rölesi, çalışma saati sayacı, kuru çalışma kilidi, yüksek seviye alarmı ve manuel-otomatik-kapalı seçici. Üç fazlı motorlarda faz kaybı rölesi ihmal edilirse, tek fazı giden motor döner ama aşırı akım çeker ve kısa sürede sargı yakar.

Alternatif çalışmanın gizli bir faydası daha vardır: bekleyen pompanın haftada en az bir kez kısa süre çalıştırılması, çarkta ve salmastrada kuruma ile yapışmayı önler. Otomatik sıra değiştirmenin bulunmadığı sistemlerde yedek pompa aylarca durur ve gerçekten ihtiyaç duyulduğu anda kalkmaz. Panolarda bulunan periyodik test fonksiyonu bu riski ortadan kaldırır. Periyodik bakım kalemleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Pompa Bakımı)

Dalgıç pompa kuru çalışma koruması, akışkan seviyesi pompa gövdesinin altına indiğinde motoru durduran ve tekrar dolana kadar kilitleyen düzenektir. Dalgıç atıksu pompalarında motorun soğutması çevredeki akışkandan sağlandığı için kuru çalışma, birkaç dakika içinde sargı sıcaklığının 150 °C üzerine çıkmasına ve yalıtımın bozulmasına yol açar. Mekanik salmastra ise saniyeler mertebesinde hasar görür.

Korumanın birinci katmanı seviye kontrolüdür. En alttaki şamandıra ya da elektrot, durdurma kotunun bir miktar altına yerleştirilir ve kontağı kesildiğinde pano pompayı kilitler. Kilit otomatik değil, seviye normale döndükten sonra kısa gecikmeyle kalkacak biçimde ayarlanır; aksi hâlde pompa kilit sınırında sürekli açıp kapanır.

İkinci katman sargı termik korumasıdır. Dalgıç motorların sargı başlarına yerleştirilen bimetal termik anahtarlar, tipik olarak 130-140 °C'de kontak keser ve pano üzerinden motoru durdurur. Termik anahtarın kablosu panoya ayrıca çekilmelidir; birçok sahada bu iki uç bağlanmadan bırakılır ve koruma hiç çalışmaz. PTC termistörlü modellerde ayrıca bir değerlendirme rölesi gerekir.

Üçüncü katman motor koruma şalteridir. Şalter, motorun etiket akımına göre ayarlanır ve aşırı yükte açar. Ayar değeri etiketteki nominal akımın yüzde 100-110'u arasında seçilir. Şalterin üzerine yazılmış fabrika değeri değil, motorun kendi etiket değeri esas alınır; farklı gövdeye takılan bir motorda bu iki değer çoğu zaman uyuşmaz.

Islak montaj, pompanın çukur içinde akışkanın içine daldırılarak çalıştırılmasıdır; kuru montaj ise pompanın çukurun yanındaki ayrı bir hacme yerleştirilip çukurdan emiş yapmasıdır. Konut ve küçük ticari uygulamalarda ıslak montaj standarttır; büyük terfi merkezlerinde ve sürekli erişim gereken tesislerde kuru montaj tercih edilir. Seçim, bakım erişimi ile ilk yatırım kalemleri arasındaki dengeye bağlıdır.

• Erişim — Islak montaj: pompa kılavuz raydan yukarı çekilerek çıkarılır, çukura inmek gerekmez; Kuru montaj: pompaya kuru hacimde doğrudan ulaşılır, sökme en kolay
• Soğutma — Islak montaj: motor akışkanla soğur, ek donanım gerekmez; Kuru montaj: soğutma ceketi veya harici soğutma devresi gerekir
• Ses ve titreşim — Islak montaj: su ses yalıtımı sağlar, dışarıda neredeyse duyulmaz; Kuru montaj: makine sesi hacimde duyulur, yalıtım gerekir
• Emiş koşulu — Islak montaj: pompa daima suya batık, emiş sorunu yok; Kuru montaj: emiş hattı hesaplanmalı, kavitasyon riski değerlendirilmeli
• Yer ihtiyacı — Islak montaj: yalnızca çukur; Kuru montaj: çukura ek olarak ayrı bir makine hacmi
• Maliyet kalemleri — Islak montaj: kılavuz ray seti, taban dirseği, zincir; Kuru montaj: ek yapı hacmi, emiş borulaması, ilave vana ve soğutma donanımı
• Kime uygun — Islak montaj: apartman, villa, küçük ticari yapı; Kuru montaj: sürekli işletilen terfi merkezi, endüstriyel tesis, büyük kapasiteli istasyon

Kılavuz raylı sistem, ıslak montajın vazgeçilmez parçasıdır. Çukurun tabanına sabitlenen bir taban dirseği, buna oturan otomatik geçmeli pompa ayağı ve yukarı uzanan iki adet kılavuz borudan oluşur. Pompa zincirle yukarı çekildiğinde basma bağlantısı kendiliğinden ayrılır; indirildiğinde kendi ağırlığıyla sızdırmaz biçimde oturur. Bu sistem olmadan bakım için çukura inmek ve boru sökmek gerekir; bu hem tehlikeli hem zaman alıcıdır.

Gövde malzemesi dayanımı belirler. Atıksu dalgıç pompalarında standart gövde malzemesi EN-GJL-250 sınıfı gri dökümdür; korozif atıksuda EN-GJS-500 küresel grafitli döküm ya da paslanmaz çelik gövdeler kullanılır. Çark malzemesi genellikle dökümdür, kum yükü yüksek sularda ise sertleştirilmiş döküm veya paslanmaz çark seçilir. Bıçaklı pompalarda kesici takım sertleştirilmiş paslanmaz veya takım çeliğindendir ve sertliği tipik olarak 55 HRC üzerindedir.

Mekanik salmastra, motoru sudan ayıran kritik elemandır. Doğru çözüm, seri bağlı iki bağımsız mekanik salmastra ve aralarında bir yağ odasıdır. Akışkan tarafındaki salmastra silisyum karbür üzerine silisyum karbür yüzey çiftinden yapılır; bu çift aşındırıcı taneye karşı en dayanıklı kombinasyondur. Motor tarafındaki salmastra karbon üzerine seramik olabilir. Tek salmastralı ve dudak keçeli ucuz modeller foseptik uygulamasında kısa ömürlüdür.

Koruma sınıfı ve daldırma derinliği de kontrol edilir. Dalgıç atıksu pompalarında motor koruma sınıfı IP68, yalıtım sınıfı F veya H olmalıdır; maksimum daldırma derinliği tipik olarak 10-20 m mertebesindedir. Patlayıcı ortam riski taşıyan çukurlarda ATEX sertifikalı modeller kullanılır; kapalı foseptik hacimlerinde metan birikimi mümkün olduğu için bu değerlendirme atlanmamalıdır. Vana ve armatür seçenekleri için ürün grubumuza bakabilirsiniz. (Detay: Vana Sistemleri)

Foseptik pompası kaç kW olmalı sorusu katalogdan değil hesaptan cevaplanır. Mil gücü şu bağıntıyla bulunur: P eşittir Q çarpı H bölü 367 çarpı eta. Burada P kW, Q debi m³/h, H basma yüksekliği mSS ve eta pompa hidrolik verimidir. 367 sayısı, su yoğunluğu ve birim dönüşümlerinin sabitidir. Motor gücü, bulunan mil gücünün üzerindeki ilk standart kademeden seçilir.

Vortex örneği: 14 m³/h debi, 5,0 mSS basma yüksekliği ve yüzde 42 verim için P eşittir 14 çarpı 5,0 bölü 367 çarpı 0,42 eşittir 70 bölü 154,1 eşittir 0,45 kW çıkar. Motor gücü bir üst kademe olan 0,75 kW seçilir. Aradaki fark keyfi değildir; atıksuda yoğunluk temiz suya göre yüksektir ve çark üzerine yapışan malzeme momenti artırır.

Bıçaklı örneği: 4 m³/h debi, 30 mSS basma yüksekliği ve yüzde 30 verim için P eşittir 4 çarpı 30 bölü 367 çarpı 0,30 eşittir 120 bölü 110,1 eşittir 1,09 kW olur. Buna kesici takımın çektiği güç eklenir ve 1,5 kW motor seçilir. Aynı binadaki atıksuyu taşımak için vortex çözümde 0,75 kW, bıçaklı çözümde 1,5 kW gerekmesi, iki tasarımın enerji farkını doğrudan gösterir.

Yıllık tüketim, çalışma saatinden çıkar. Günde 10,9 m³ atıksuyu 14 m³/h ile basan bir pompa günde 10,9 bölü 14 eşittir 0,78 saat, yılda yaklaşık 284 saat çalışır. Şebekeden çektiği güç, motor verimi yüzde 80 kabul edilirse 0,45 bölü 0,80 eşittir 0,56 kW olur. Yıllık tüketim 284 çarpı 0,56 eşittir yaklaşık 159 kWh/yıl'dır. Aynı işi 4 m³/h bıçaklı pompa 2,73 saat/gün, yani 996 saat/yıl çalışarak yapar ve 1,09 bölü 0,80 eşittir 1,36 kW ile 1.355 kWh/yıl tüketir.

Sekiz kattan fazla fark, bıçaklı pompayı kötü yapmaz; yalnızca dar hattın gerçek bedelini gösterir. Aynı iş için basma yüksekliğinin altı katına çıkması ve verimin düşmesi tüketimi katlar. Hattı DN80'e büyütme imkânı olan bir projede ilk yatırıma eklenen boru kalemi, birkaç yıl içinde tüketim farkıyla kendini karşılar. Enerji verimliliği hesaplarının genel yaklaşımı için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Mekanik Sistemlerde Enerji Verimliliği)

Foseptik pompası tıkanma nedenleri dört başlıkta toplanır: lifli atık, yağ, kum ve düşük akış hızı. Bunların hiçbiri pompanın imalat kusuru değildir; dördü de işletme ve tasarım kaynaklıdır. Doğru seçilmiş bir pompa bile bu dört etkenin biriktiği bir çukurda düzenli olarak tıkanır.

Lifli atık birinci sıradadır. Islak mendil, temizlik bezi, hijyenik ürün ve saç, suda dağılmadıkları için çark girişinde bir yumak oluşturur; yumak büyüdükçe geçiş kesiti daralır ve pompa debisi düşer. Vortex çark bu atıkları geçirme şansı en yüksek tasarımdır; bıçaklı pompa ise keserek yok eder. Çok kanallı kapalı çarklar ise lifli atığa karşı en zayıf gruptur ve konut çukurlarında ilk tıkanan tiptir.

Yağ ikinci sıradadır. Mutfak atıksuyundaki yağ, çukur yüzeyinde soğuyarak katılaşır ve zamanla şamandıraları kaplar; kaplanmış bir şamandıra devrilemez ve pompa ya hiç kalkmaz ya hiç durmaz. Ticari mutfaklarda çukurdan önce bir yağ tutucu zorunludur. Konutlarda ise çukurun yılda bir kez üst yüzeyinin temizlenmesi yeterlidir. Ön arıtma ve filtrasyon çözümleri için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Kum Filtresi mi Aktif Karbon Filtresi mi? Su Arıtmada Hangisi Ne İşe Yarar?)

Dördüncü neden düşük akış hızıdır ve en sinsi olanıdır, çünkü pompa gayet sağlıklı görünürken hat yavaşça daralır. Basma hattında hız 0,7 m/s altında kaldığında katı boru tabanına çöker; birikim sürtünme kaybını artırır, artan kayıp debiyi daha da düşürür ve hız daha da azalır. Bu döngü fark edildiğinde çoğu zaman hat kimyasal temizlikle açılamayacak durumdadır.

Önleyici tedbirler beş maddede toplanır. Birincisi, çark tipini atık içeriğine göre seçmektir. İkincisi, basma hattında 0,7-1,0 m/s bandını tasarım aşamasında doğrulamaktır. Üçüncüsü, çukur girişine kaba ızgara veya sepet koymak ve bunu düzenli boşaltmaktır. Dördüncüsü, çukurun ve hattın periyodik temizlik planına alınmasıdır. Beşincisi, kullanıcıları ıslak mendil ve katı atık konusunda bilgilendiren kalıcı bir uyarı levhasıdır; en ucuz ve en etkili önlem budur.

Karar üç senaryoya indirgenebilir. Birinci senaryo, yeni yapılan ve DN80 hat döşenebilen apartman ya da ticari bina toplama çukurudur; burada vortex dalgıç pompa seçilir ve çift pompa alternatif çalışma kurulur. İkinci senaryo, mevcut binada dar hatla uzağa basılan tekil bodrum tuvaletidir; burada bıçaklı dalgıç pompa zorunludur. Üçüncü senaryo, yüksek debili terfi merkezidir; burada çok kanallı veya tek kanallı çark verim avantajıyla öne çıkar.

• Bodrum tuvaleti, tek noktadan DN32-DN40 hat, kot farkı 8 m üzeri — Bıçaklı seçilir; 1,1-1,5 kW, 2-6 m³/h, 25-40 mSS bandı; Grundfos SEG ve Lowara GL serileri bu sınıfın tipik örnekleridir
• Apartman toplama çukuru, DN80 hat, 20-40 daire — Vortex seçilir; 0,75-2,2 kW, 10-25 m³/h, 5-12 mSS bandı; Grundfos SL ve Ebara DW serileri bu banda oturur
• Villa, uzun bahçe hattı, 40-80 m mesafe — Hesaba göre karar verilir; hat DN63 PE ise bıçaklı, DN90 PE ise vortex; belirleyici terim sürtünme kaybıdır
• Ticari mutfaklı yapı, yağ ve lif yükü yüksek — Vortex veya tek kanallı seçilir, öncesinde yağ tutucu zorunludur; Wilo Rexa serisi bu uygulamada yaygın kullanılır
• Terfi merkezi, 50 m³/h üzeri debi — Çok kanallı kapalı çark seçilir, kuru montaj değerlendirilir; verim farkı yıllık tüketimde belirgin karşılık verir
• Endüstriyel atıksu, aşındırıcı tane ve kimyasal yük — Küresel grafitli döküm veya paslanmaz gövde, SiC/SiC çift salmastra ve sızıntı sensörü şartı aranır
• Yerli tedarik ve servis erişimi önceliği — Standart Pompa gamındaki atıksu dalgıç serileri değerlendirilir; yedek parça erişimi ve servis süresi seçim kriterine dahil edilir

Bu hükümlerde ortak nokta şudur: pompa markası, hattın çapı ve çukurun hacmi doğru değilse sonucu değiştirmez. Grundfos SL, Grundfos SEG, Wilo Rexa, Lowara GL, Ebara DW ve Standart Pompa serilerinin hepsi kendi çalışma bandında güvenilir ürünlerdir; başarısız kurulumların büyük bölümü yanlış banda konmuş doğru pompalardan oluşur. Marka ve seri alternatifleri için markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)

Son bir kontrol daha yapılır: seçilen pompanın çalışma noktası, en yüksek verim noktasının yakınında mı? Pompa eğrisi üzerinde en iyi verim noktasının yüzde 70-120 bandı, sürekli çalışma için güvenli aralıktır. Bu bandın dışına düşen bir seçim, radyal yüklerin artması nedeniyle yatak ve salmastra ömrünü kısaltır. Katalogdan yalnızca debi ve basma yüksekliğine bakıp verim eğrisini atlamak, en sık tekrarlanan seçim kusurudur.