Etatron Dozaj Pompası Seçim Rehberi: Debi ve Basınca Göre Doğru Model Nasıl Bulunur?

Etatron dozaj pompası, bir sıvı kimyasalı ölçülü ve tekrarlanabilir biçimde bir proses hattına basan diyaframlı bir pompadır. Çalışma prensibi, bir diyaframın ileri-geri hareketiyle her strokta sabit bir hacim sıvıyı emme valfinden alıp basma valfinden hatta göndermesidir. Toplam debi, strok başına atılan hacim ml/strok ile birim zamandaki strok sayısının çarpımıdır; bu yüzden debi hem strok boyu hem de strok frekansı Hz ile ayarlanır.

Marka gamı üç ana aileye ayrılır. Solenoid tahrikli seriler Etatron eOne ve Etatron eSelect adıyla anılır; bu pompalar bir elektromıknatısın diyaframı ittiği, düşük ve orta debi ile orta basınç için uygun ekonomik tiplerdir. Etatron DLX ve DLXB serileri de solenoid ailesindendir ve manuel ya da sinyal kontrollü sürümleriyle bilinir. Motorlu diyaframlı seriler ise bir elektrik motorunun eksantrik mekanizmayla diyaframı sürdüğü, yüksek debi ve yüksek basınç isteyen uygulamalar için tasarlanmış tiplerdir.

Seri seçimi tek başına markayla değil, çalışma noktasıyla belirlenir. Yaklaşık olarak 0-20 l/h debi ve 20 bar'a kadar basınç bandı solenoid serilerin alanıdır; 20 l/h üzerindeki debiler ve düşen basınç ihtiyacı motorlu serilere kayar. Bu genel bant seriye göre değişir ve kesin değerler için üretici eğrisi esas alınır. Dozaj pompası ailesinin genel çalışma mantığı için temel rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Dozaj Pompası Nedir? Nerelerde Kullanılır ve Nasıl Seçilir?)

Dozaj debisi, hedef kimyasal konsantrasyonu ile proses su debisinin çarpımından çıkan ve l/h biriminde ifade edilen değerdir. Doğru bir dozaj pompası debi hesabı üç girdi ister: proses debisi, hedef doz ve çözelti derişimi. Temel bağıntı şudur: dozaj debisi l/h eşittir proses debisi m³/h çarpı hedef doz mg/L bölü kimyasal çözelti yoğunluğu g/L. Burada mg/L ile ppm çoğu sulu çözeltide birbirine eşit alınır. Formül, ne kadar aktif madde gerektiğini hesaplar, sonra bunu satın alınan çözeltinin derişimine böler.

Adım adım bir örnek yapalım. Proses debisi 10 m³/h, hedef klor dozu 3 mg/L ve elimizde yüzde 12'lik, yani yaklaşık 120 g/L aktif klor içeren sodyum hipoklorit çözeltisi olsun. Önce saatlik aktif madde ihtiyacı: 10 m³/h çarpı 3 g/m³ eşittir 30 g/h. Sonra çözelti debisi: 30 g/h bölü 120 g/L eşittir 0,25 l/h. Bu sistemde dozaj pompasının çalışma debisi yaklaşık 0,25 l/h olmalıdır.

Pompa seçiminde bu değer doğrudan alınmaz; üzerine ayar payı eklenir. Kural, hesaplanan debinin pompanın maksimum debisinin yaklaşık yüzde 20-80 bandına düşmesini sağlamaktır. Bir pompa maksimum debisinin çok altında, örneğin yüzde 10'unda çalıştırılırsa doz kararsızlaşır; tam kapasitede çalıştırılırsa ise ileride doz artırma payı kalmaz. 0,25 l/h ihtiyaç için maksimum debisi yaklaşık 1 l/h olan bir solenoid model, yüzde 25 civarı ayarla ideal bir seçimdir.

Debi hesabı kimyasala göre değişir. Antiskalant, koagülant ve pH düzenleyicilerde doz genellikle çok düşüktür, mertebesi 1-5 ppm'dir; dezenfeksiyonda klor dozu 0,5-5 ppm bandındadır. Kireç önleyici dozaj mantığı için antiskalant rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Antiscalant Nedir? Ters Ozmoz Sistemlerinde Neden Kullanılır?)

Karşı basınç, dozaj pompasının kimyasalı bastığı enjeksiyon noktasındaki hat basıncına, valf ve enjeksiyon direncini karşılayacak bir pay eklenerek bulunan değerdir. Pompanın basma tarafındaki modeli, bu toplam basıncı yenebilecek maksimum basınç değerine sahip olmalıdır. Karşı basınç yanlış okunursa iki tipik hata olur: pompa ya kimyasalı basamaz ya da ihtiyaçtan çok pahalı ve büyük seçilir.

Doğru okuma üç bileşenin toplamıdır. Birincisi enjeksiyon noktasındaki proses hat basıncıdır; bir RO sisteminin yüksek basınç pompasından önce dozaj yapılıyorsa bu 2-4 bar, membrandan sonra yapılıyorsa daha yüksek olabilir. İkincisi enjeksiyon valfinin açılma basıncıdır, tipik olarak 0,5-1,5 bar. Üçüncüsü basma hattı boru sürtünmesidir; kısa hatlarda ihmal edilir. Bu üç değerin toplamına yaklaşık 1-2 bar emniyet payı eklenir.

Örnek: enjeksiyon noktasındaki hat basıncı 4 bar, enjeksiyon valfi açılma basıncı 1 bar ise gerçek karşı basınç 5 bar'dır. Buna 1-2 bar pay eklenince pompanın maksimum basınç değeri en az 7 bar olmalıdır. Bu durumda maksimum basıncı 10 bar olan bir eOne ya da DLX model uygundur; maksimum basıncı 5 bar olan bir model sınırda kalır ve valf yıprandıkça doz düşer.

Basınç ile debi arasında ters ilişki vardır. Aynı diyaframlı dozaj pompası maksimum basınca yaklaştıkça debisi düşer; katalog eğrileri bu düşüşü gösterir. Bu yüzden bir model 20 bar'da 5 l/h, 10 bar'da 6,5 l/h, düşük basınçta 7 l/h verebilir. Seçim yaparken debiyi mutlaka çalışma basıncındaki değerinden okumak gerekir, sıfır basınçtaki maksimumdan değil.

Debi × basınç noktası, hesaplanan çalışma debisi l/h ile hesaplanan karşı basınç bar değerinin pompa performans eğrisi üzerindeki kesişimidir ve model doğrulamasının tek geçerli yöntemidir. Bir dozaj pompasının katalog eğrisi, yatay eksende basınç bar, düşey eksende debi l/h olacak şekilde çizilir ve düşen bir çizgidir. Sizin çalışma noktanız bu çizginin altında veya üstündeyse model uygun değildir.

Doğrulama üç adımdır. Birinci adım, hesaplanan karşı basıncı yatay eksende işaretlemektir. İkinci adım, o basınç değerinde eğrinin verdiği maksimum debiyi düşey eksenden okumaktır. Üçüncü adım, hesaplanan çalışma debisinin bu maksimumun yüzde 20-80 bandına düşüp düşmediğine bakmaktır. Örneğin 5 bar'da eğri 6 l/h veriyorsa ve ihtiyaç 2 l/h ise nokta yüzde 33'te oturur; bu ideal bir seçimdir.

İki sınır durumu dikkat ister. Çalışma noktası eğrinin tam üzerinde, yani maksimum debideyse pompa doz artırma payı bırakmaz ve valf yıprandıkça yetersiz kalır. Çalışma noktası eğrinin çok altında, yüzde 15'in altındaysa strok boyu çok kısalır ve doz tekrarlanabilirliği bozulur. İdeal bölge her zaman eğrinin orta üçte biridir. Bu mantık, dozaj pompasının kimyasal basmama nedenlerini de açıklar. (Detay: Dozaj Pompası Çalışıyor Ama Kimyasal Basmıyor: Nedenleri ve Çözümleri)

Eğri okunurken viskozite de gözden kaçırılmamalıdır. Katalog eğrileri su benzeri düşük viskoziteli çözeltiler için verilir; yoğun ya da köpüklü bir kimyasal aynı ayar noktasında daha düşük debi verebilir. Bu yüzden viskoz bir polielektrolit ya da yoğun bir koagülant dozlanıyorsa, çalışma noktası eğrinin orta bandının biraz üstünde seçilerek viskozite kaynaklı debi düşüşüne pay bırakılır. Kesin davranış kimyasalın ürün föyünden ve saha kalibrasyonundan doğrulanır.

Solenoid ve motorlu diyaframlı dozaj pompaları, diyaframı hareket ettiren tahrik biçiminde ayrışır: bir solenoid dozaj pompası, diyaframı darbeli iten bir elektromıknatısla çalışır; motorlu tipte ise bir elektrik motoru eksantrik mekanizmayla sürekli ve düzgün bir hareket sağlar. Bu fark; debi bandını, basınç kapasitesini, doz düzgünlüğünü ve maliyet kalemlerini doğrudan belirler. eOne, eSelect ve DLX solenoid ailesinde; büyük debili seriler motorlu ailededir.

• Debi bandı — Solenoid: yaklaşık 0-20 l/h, düşük ve orta debi; Motorlu: 20 l/h üzeri, onlarca hatta yüzlerce l/h
• Basınç kapasitesi — Solenoid: tipik olarak 20 bar'a kadar, düşük debili tiplerde daha yüksek; Motorlu: geniş bant, yüksek debide daha düşük basınç
• Doz karakteri — Solenoid: darbeli, her strok ayrı bir vuruş; Motorlu: daha düzgün ve sürekli akışa yakın
• Strok frekansı — Solenoid: dakikada onlarca ila birkaç yüz strok, Hz mertebesinde; Motorlu: motordan gelen düzenli çevrim
• Enerji tüketimi — Solenoid: yalnızca strok anında çeker, kesikli; Motorlu: sürekli çalışır, ortalama tüketim düzgün
• Maliyet kalemleri — Solenoid: düşük ilk yatırım, sarf ve bakım ekonomik; Motorlu: yüksek ilk yatırım, ağır uygulamada uzun ömür
• Kime uygun — Solenoid: konut, ticari RO, havuz ve orta ölçekli arıtma; Motorlu: endüstriyel proses, yüksek debi ve sürekli hizmet

Seçim kuralı nettir: çalışma noktası 0-20 l/h ve 20 bar altındaysa solenoid seri, hem maliyet hem yerden tasarruf açısından doğru karardır. Debi 20 l/h üzerine çıkıyorsa ya da doz düzgünlüğü kritik bir proseste sürekli akış isteniyorsa motorlu seri tercih edilir. İstanbul Kadıköy'deki bir ticari binanın RO ön arıtmasında, 8 m³/h besleme için antiskalant dozajını sahada solenoid bir modelle çözdük; debi 0,4 l/h civarındaydı ve motorlu pompa gereksiz olurdu.

Strok boyu, strok frekansı ve ml/strok, bir dozaj pompasının debisini belirleyen üç ayar değişkenidir. Debi bağıntısı basittir: debi eşittir ml/strok çarpı strok frekansı. Strok boyu diyaframın gidiş mesafesini, dolayısıyla her stroktaki ml/strok hacmini ayarlar; strok frekansı Hz ise birim zamandaki strok sayısını belirler. İkisi birlikte toplam debiyi verir ve çoğu modelde ayrı ayrı ayarlanabilir.

Sayısal bir örnek netleştirir. Strok başına atım hacmi 0,5 ml/strok ve pompa dakikada 120 strok, yani 2 Hz frekansta çalışıyorsa saatlik debi şöyle çıkar: 0,5 ml çarpı 120 strok/dk çarpı 60 dk eşittir 3.600 ml/h, yani 3,6 l/h. Aynı pompada strok boyunu yarıya indirip 0,25 ml/strok yaparsanız debi 1,8 l/h'ye iner; frekansı 1 Hz'e düşürürseniz debi yeniden yarılanır.

Ayar stratejisi doz düzgünlüğünü etkiler. Aynı ortalama debiyi elde etmenin iki yolu vardır: uzun strok boyu ile düşük frekans, ya da kısa strok boyu ile yüksek frekans. Yüksek frekans, darbeler arasındaki boşluğu kısalttığı için proses hattında daha düzgün bir karışım sağlar; bu yüzden hassas dozajda strok boyunu tam bırakıp frekansı azaltmak yerine, frekansı yüksek tutup strok boyunu düşürmek genellikle daha iyi sonuç verir.

Çok düşük strok boyunun bir sınırı vardır. Strok boyu yüzde 20'nin altına indiğinde diyafram valfleri tam çalıştıracak hacmi süremez ve doz tekrarlanabilirliği bozulur, ml/strok kararsızlaşır. Bu yüzden çok küçük dozlarda çözeltiyi seyreltip pompayı daha yüksek strok boyunda çalıştırmak, aynı aktif maddeyi daha kararlı biçimde basmanın yoludur.

Seyreltme oranı da hesapla belirlenir. Örneğin gereken aktif madde debisi 0,05 l/h gibi çok düşükse ve pompanın kararlı çalıştığı en düşük debi 0,2 l/h ise, çözeltiyi dört kat seyreltmek pompayı kararlı banda taşır. Seyreltilmiş çözelti tankı, aktif madde miktarını değiştirmeden strok boyunu yükselttiği için hem doz tekrarlanabilirliğini artırır hem de valflerin tam çalışmasını sağlar. Seyreltme suyunun sertliği düşük olmalıdır, aksi hâlde valflerde kireç birikebilir.

Diyafram ve valf malzemesi, dozlanan kimyasalın türüne göre seçilen ve pompanın kimyasal ömrünü belirleyen kritik bir karardır. Yanlış malzeme, diyaframın şişmesine, valf oturma yüzeyinin bozulmasına ve doz kaçağına yol açar. Standart bir dozaj pompasında ıslak kısımlar; pompa gövdesi, diyafram, emme ve basma valfleri, valf yuvaları ve enjeksiyon valfidir; her biri kimyasala uyumlu seçilmelidir.

• Sodyum hipoklorit klor — Gövde PVDF veya PP, diyafram PTFE kaplı, valf seramik ya da PTFE conta, gaz kilidine karşı otomatik hava tahliye valfi önerilir
• Antiskalant ve polifosfat — Genellikle standart PP gövde ve EPDM ya da FKM conta yeterli, düşük agresiflik
• Asit HCl ve H2SO4 seyreltik — Gövde PVDF, diyafram PTFE, valf seramik veya PTFE, EPDM asla kullanılmaz
• Kostik NaOH — PP gövde ve EPDM conta uygun, FKM kostikte bozulur
• Koagülant PAC ve demir tuzları — PP veya PVDF gövde, aşındırıcı katılara karşı seramik valf tercih edilir

Emme tarafı ekipmanı da malzeme uyumu ister. Emme filtresi ve dip valfi kimyasal tankının içinde sürekli temas hâlindedir; bu parçaların da PVDF ya da PP gibi uygun malzemeden olması gerekir. Ayrıca sodyum hipoklorit gibi gaz çıkaran kimyasallarda emme hattında gaz kilidi oluşabilir; bu durumda otomatik gaz tahliyeli bir enjeksiyon ve emme düzeni seçilir. Uygun kimyasal ve sarf grubu için ürün sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Malzeme seçimi doz doğruluğunu da etkiler. Şişmiş bir EPDM diyafram, ml/strok hacmini değiştirir ve kalibre edilmiş doz kayar; kimyasala uygun PTFE diyafram ise geometrisini koruyarak doz kararlılığını sürdürür. Bu yüzden malzeme, yalnızca ömür değil aynı zamanda dozaj hassasiyeti meselesidir. Arıtma kimyasalları ve dozaj ekipmanı için satın alma yapabileceğiniz kardeş kategori sayfasına da bakabilirsiniz. (Detay: dozaj pompaları)

Kontrol tipi, dozaj pompasının debisini nasıl ayarladığını belirleyen ve prosesin değişkenliğine göre seçilen bir özelliktir. Manuel ayarlı mı sinyal kontrollü model mi sorusunun cevabı, prosesin ne kadar değiştiğine bağlıdır. Üç ana kontrol biçimi vardır: sabit debili manuel ayar, dış sinyalle orantılı ayar ve ölçüm cihazından geri beslemeli oransal ayar. eSelect ve DLXB gibi sürümler sinyal girişli tiplere örnektir; en basit DLX ise manuel ayarlıdır.

• Manuel sabit debi — Proses debisi ve konsantrasyonu sabitse uygundur, en ekonomik çözümdür, kurulum basittir
• Puls orantılı — Bir su sayacından gelen darbe sinyaliyle debiye orantılı doz basar, değişken debili hatlar için doğru seçim
• mA orantılı — 4-20 mA analog sinyalle uzaktan ayarlanır, otomasyona bağlanır, PLC ile entegre edilir
• Ölçümle geri beslemeli — pH, ORP mV ya da klor probundan gelen ölçüme göre dozu otomatik ayarlar, en hassas ama en pahalı kurulumdur
• Zaman ayarlı — Belirli aralıklarla darbeli dozaj yapar, dozaj hacmi düşük ve düzenli uygulamalarda kullanılır

Seçim kuralı prosesin ne kadar değiştiğine bağlıdır. Debi ve konsantrasyon sabitse manuel ayar hem yeterli hem ekonomiktir. Su debisi gün içinde değişiyorsa puls orantılı model, dozu debiye kilitleyerek konsantrasyonu sabit tutar. Havuz ve içme suyu dezenfeksiyonu gibi kalıntı klorun kritik olduğu yerlerde ise ORP ya da klor probundan geri beslemeli oransal kontrol, dozu ölçülen değere göre sürekli düzeltir. Klor dozajının özel kuralları için ilgili rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Klor Dozaj Pompası Nasıl Seçilir? Havuz ve Su Arıtma Sistemleri İçin Rehber)

eOne ve eSelect, Etatron'un solenoid tahrikli dozaj pompası serileridir ve temel farkları kontrol yeteneği ile ayar esnekliğindedir. eOne, giriş seviyesi bir dijital solenoid pompa olarak konumlanır; sabit ve orantılı temel dozaj modlarını sunar. eSelect ise daha geniş bir çalışma modu kümesi, daha ayrıntılı bir ekran ve genişletilmiş sinyal girişleriyle bilinen üst sürüm olarak anılır. İkisi de solenoid ailesinde, benzer debi ve basınç bandında çalışır.

Pratik ayrım kullanım senaryosunda ortaya çıkar. Sabit debili basit bir dozaj ihtiyacında, örneğin küçük bir RO ön arıtmasında antiskalant basmak için eOne çoğu zaman yeterlidir. Puls orantılı ya da ölçümle geri beslemeli kontrol, çoklu doz profili ya da uzaktan izleme gerekiyorsa eSelect tarafına geçilir. İki seri de aynı çalışma noktası mantığıyla, yani debi ve basınç eğrisi üzerinden seçilir; fark modelin zekâsındadır, hidrolik kapasitede değil.

Kesin model kodları ve debi-basınç değerleri seriye ve sürüme göre değişir; bu yüzden üretici kataloğundaki eğri esas alınır ve buradaki değerler yaklaşık mertebe olarak okunmalıdır. Etatron'un taşınan bir marka olmadığını yeniden hatırlatalım: aşağıda bu iki serinin eşdeğeri olarak Grundfos DDA ve DDE modellerinin ayar aralıklarını veriyoruz, böylece seçim kararını uygulanabilir bir modele bağlayabilirsiniz.

Grundfos DDA ve DDE, Etatron solenoid serilerinin taşınan eşdeğeri olarak önerilen dijital diyaframlı dozaj pompalarıdır ve aynı debi × basınç mantığıyla seçilir. Pomeka Mekanik Etatron dozaj pompalarını tedarik etmemektedir; buna karşılık Grundfos DDA ve DDE serileri taşınan gam içinde yer alır ve eOne ile eSelect'in karşıladığı çalışma noktalarının büyük bölümünü kapsar. Seçim, yine hesaplanan l/h ve bar değerlerinin model eğrisinde doğrulanmasıyla yapılır.

• Grundfos DDE — Giriş seviyesi dijital solenoid seri; yaklaşık 6-15 l/h debi ve seriye göre 10 bar'a kadar basınç bandını kapsar, manuel ve puls kontrol sunar
• Grundfos DDA — Üst seri dijital solenoid; yaklaşık 7,5-30 l/h debi bandı, seriye göre 4-16 bar basınç, AR sürümünde otomatik kalibrasyon ve akış izleme
• Doz doğruluğu — DDA serisi, adım motoru tahrikiyle düşük debilerde bile yüksek tekrarlanabilirlik sağlar, ml/strok kararlılığı yüksektir
• Kontrol — Her iki seride manuel, puls ve analog kontrol; DDA'nın üst sürümlerinde ölçümle oransal ve profil dozaj
• Gaz kilidi koruması — DDA AR sürümü, sodyum hipoklorit gibi gaz çıkaran kimyasallarda otomatik hava tahliyesi ve kaçak algılama sunar

Örnek bir eşleştirme yapalım. Yukarıdaki 0,25 l/h ve 5 bar'lık klor dozaj noktası için Grundfos DDE 6-10 sınıfı bir model, çalışma noktasını eğrisinin alt-orta bandında rahatça karşılar ve doz artırma payı bırakır. Daha değişken bir proseste, örneğin debisi dalgalanan bir kuyu suyu hattında puls orantılı DDA modeli, dozu su sayacına kilitleyerek konsantrasyonu sabit tutar. Bu değerler yaklaşık mertebedir; kesin eğri üretici kataloğundan doğrulanır.

Eşdeğer seçiminde bir noktaya daha dikkat edilir: çalışma noktası mevcut Etatron modelinin eğrisinin neresindeyse, taşınan eşdeğerde de aynı bölgeye oturmalıdır. Örneğin bir eSelect model 8 bar'da çalışma noktasını eğrisinin ortasında karşılıyorsa, aynı 8 bar ve aynı debi için Grundfos DDA modelinin de orta bandı seçilir. Böylece yalnızca marka değil, seçim kalitesi de korunur. Debi ve basınç değerleri birebir aynı çıkmasa da doz doğruluğu ve ayar payı eşdeğer düzeyde kalır.

Satın alma niyetli okuyucu için doğrudan kaynak da verelim. Dozaj pompası ve dozaj sistemi seçenekleri için kardeş e-ticaret kategorimize, Seko dozaj pompası fiyatları için de ilgili sayfaya bakabilirsiniz; Seko dozaj pompası, Grundfos DDA ve DDE ile aynı debi × basınç mantığıyla seçilen bir başka taşınan alternatiftir. (Detay: SEKO dozaj pompaları) Marka gamının tamamı ve taşınan seriler için markalar sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: markalar sayfamız)

Dozaj pompası, arıtma zincirinde kimyasalın işlevine göre farklı noktalara konumlanan bir ekipmandır ve doğru konum, dozun etkinliğini belirler. Aynı pompa, klorlama için depo çıkışına, antiskalant için RO membranından önce, pH düzeltme için ise ölçüm probunun yakınına konur. Konum yanlışsa doz doğru olsa bile sonuç alınmaz.

• Ön klorlama — Ham su girişine; dozaj 0,5-2 ppm bandında, oksidasyon ve dezenfeksiyon için
• Antiskalant dozajı — RO yüksek basınç pompasından önce, membran girişine; doz 2-5 ppm, kireç ve kabuklaşma önleme için
• pH düzeltme — Ölçüm probunun hemen yukarısına; asit ya da baz dozu, hedef pH bandına göre oransal
• Son dezenfeksiyon — Temiz su deposu çıkışına; kalıntı klor 0,2-0,5 ppm hedefiyle
• Koagülasyon — Kum filtresinden önce; PAC ya da demir tuzu dozu, bulanıklık gidermek için

Enjeksiyon noktasının basıncı, seçilecek pompanın karşı basıncını doğrudan belirler; bu yüzden konum ve model seçimi birlikte kararlaştırılır. RO sistemlerinde antiskalant çoğunlukla düşük basınçlı besleme hattına dozlanır ve burada 3-5 bar karşı basınç yeterlidir. Ters ozmoz sisteminin genel çalışması ve dozaj noktaları için rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Ters Ozmoz (RO) Sistemi Nedir? Endüstriyel RO Sistemleri Nasıl Çalışır?) Filtrasyon zincirinin bütünü içinse ilgili yazımıza göz atabilirsiniz. (Detay: Kum Filtresi mi Aktif Karbon Filtresi mi? Su Arıtmada Hangisi Ne İşe Yarar?)

Dozaj sırası da sonucu etkiler. Birden fazla kimyasal aynı hatta dozlanıyorsa, birbiriyle reaksiyona girmeyecek biçimde yeterli mesafeyle enjekte edilmelidir; örneğin koagülant ve antiskalant çok yakın noktalardan verilirse birbirini etkisizleştirebilir. Genel kural, her kimyasalın kendi enjeksiyon noktasına sahip olması ve iki nokta arasında suyun karışmasına yetecek bir hat uzunluğu bulunmasıdır. Doz noktalarının yerleşimi, dozaj pompasının seçimi kadar sistemin verimini belirler ve bu yüzden proje aşamasında planlanır.

Kalibrasyon, dozaj pompasının gerçekte bastığı debinin ölçülerek ayar değeriyle karşılaştırılması ve gerekirse düzeltilmesi işlemidir. Katalog değeri ile saha değeri her zaman birebir örtüşmez; hat basıncı, çözelti yoğunluğu ve valf durumu gerçek debiyi kaydırır. Bu yüzden devreye alma, mutlaka bir mezür kalibrasyonuyla tamamlanır.

Yöntem basittir ve alet gerektirmez. Emme hattını dereceli bir mezüre alın, pompayı bilinen bir strok ayarında çalıştırın ve mezürdeki seviyenin belirli bir sürede ne kadar düştüğünü ölçün. Örneğin 60 saniyede 4 ml düşüyorsa gerçek debi 4 ml çarpı 60 eşittir 240 ml/h, yani 0,24 l/h'dir. Bu değeri hesaplanan 0,25 l/h ihtiyaçla karşılaştırıp strok boyunu ince ayarlarsınız.

Kalibrasyon mutlaka gerçek çalışma basıncında yapılır. Pompayı atmosfere boşaltarak ölçmek, karşı basıncın debiyi düşürdüğü gerçeğini gizler ve saha değerinden sapan iyimser bir sonuç verir. Doğru yöntem, mezür ölçümünü pompa hatta bağlıyken ve enjeksiyon valfi çalışıyorken almaktır. Böylece ölçülen debi, pompanın hedef ppm'i gerçekten tutturup tutturmadığını doğru gösterir ve strok ayarı gerçek koşula göre yapılır.

Kalibrasyon periyodik tekrarlanır. Diyafram yaşlandıkça, valf oturması aşındıkça ve çözeltinin derişimi tanktan tanka değiştikçe gerçek debi kayar; bu yüzden en az üç ayda bir yeniden ölçüm önerilir. Doz kararlılığı kritik bir dezenfeksiyon hattında ise kalibrasyon aylık yapılır. Su arıtma sistemlerinin genel bakım mantığı için ürün ve destek sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Emme hattı, dozaj pompasının kimyasalı tanktan çektiği ve doz kararlılığını gizlice belirleyen bölümdür. Bir dozaj pompası doğru seçilse bile emme tarafında hava ya da gaz kabarcığı oluşursa strok başına atılan hacim düşer ve doz hedefin altına iner. Bu yüzden emme yüksekliği, emme filtresi ve gaz tahliyesi, en az debi ve basınç kadar dikkat ister.

Emme yüksekliğinin bir sınırı vardır. Solenoid bir dozaj pompası, çözeltiyi tipik olarak 1,5-2 m emme yüksekliğine kadar problemsiz çeker; bu değer seriye ve çözeltinin yoğunluğuna göre değişir. Emme yüksekliği arttıkça diyaframın oluşturduğu vakum kabarcık üretmeye başlar ve doz kararsızlaşır. En güvenli düzen, dip valfini tank tabanına yakın konumlandırıp emme hattını olabildiğince kısa ve dik tutmaktır.

Gaz kilidi, sodyum hipoklorit gibi zamanla gaz açığa çıkaran kimyasallarda görülen ve pompanın emişini kesen bir olaydır. Çözeltiden ayrışan gaz, pompa gövdesinin üst kısmında birikir; diyafram bu gaz yastığını sıkıştırıp genişletir ama sıvıyı süremez. Sonuç, ml/strok sıfıra yaklaşırken pompanın çalışıyor görünmesidir. Çözüm, otomatik gaz tahliyeli bir enjeksiyon-emme düzeni ya da gövde üstünde hava tahliye valfi bulunan bir modeldir.

Emme tarafı doğru kurulduğunda kalibrasyon değerleri de tutarlı kalır. Emme filtresi tıkandığında ya da dip valfi kireçlendiğinde debi yavaşça düşer ve doz farkı ancak bir sonraki ölçümde görülür. Bu yüzden filtre ve dip valfi kontrolü, kalibrasyon takvimine dahil edilir. Kimyasal tankı, emme filtresi ve dozaj sarf grubu için arıtma ürün sayfamıza bakabilirsiniz. (Detay: Arıtma)

Dozaj pompasında toplam sahip olma maliyeti, ilk yatırımdan çok kimyasal tüketimi ve bakım kalemlerinden oluşur. Bir solenoid dozaj pompasının çektiği elektrik gücü çoğu modelde onlarca watt mertebesindedir ve yıllık enerji tüketimi genellikle ihmal edilebilir düzeydedir; asıl maliyet, doğru dozlanmayan kimyasalın israfıdır. Bu yüzden ekonomik karar, en ucuz pompayı değil, dozu en kararlı basan düzeni seçmektir.

Maliyet kalemlerini ayrı ayrı okumak gerekir. Birincisi kimyasal tüketimidir; aşırı dozaj hem kimyasal israfı hem de proseste yan etki demektir, örneğin fazla antiskalant köpük ve maliyet üretir. İkincisi sarf parça ömrüdür; kimyasala uygun olmayan diyafram ve valf, yılda birkaç kez değişim gerektirir. Üçüncüsü işçilik ve duruştur; kalibrasyonsuz çalışan bir hattın doz sapması, membran değişimi gibi çok daha pahalı sonuçlar doğurabilir.

Enerji tarafında iki pompa tipi farklı davranır. Solenoid tip yalnızca strok anında akım çeker, bu yüzden düşük ortalama tüketimlidir; motorlu tip sürekli döner ama yüksek debide iş başına düşen enerji daha verimlidir. Küçük ve orta debili arıtmada solenoid tipin ilk yatırımı ve tüketimi birlikte en düşük toplam maliyeti verir. Doz kararlılığının kimyasal israfını nasıl önlediğini, dozaj pompasının kimyasal basmama nedenlerinden de takip edebilirsiniz. (Detay: Dozaj Pompası Çalışıyor Ama Kimyasal Basmıyor: Nedenleri ve Çözümleri)

Yaklaşık bir örnek verelim. 10 m³/h besleme suyuna 3 ppm antiskalant yerine hatalı ayarla 6 ppm dozlanırsa yıllık kimyasal tüketimi iki katına çıkar; bu, yılda binlerce litre ek çözelti demektir. Aynı sistemde doğru kalibre edilmiş bir dozaj pompası, kimyasalı hedef ppm'de tutarak bu israfı baştan keser. Sayılar mertebe olarak verilmiştir; gerçek tüketim proses debisine ve çözelti derişimine göre değişir.

Sarf parça ömrü de toplam maliyette hesaba katılır. Bir dozaj pompasının diyaframı, enjeksiyon valfi ve emme filtresi, kimyasala ve çalışma yoğunluğuna göre belirli aralıklarla değişir; kimyasala uygun malzeme seçildiğinde bu aralık uzar ve yıllık sarf gideri düşer. Yanlış malzeme seçilen bir pompada diyafram birkaç ayda bozulur ve doz sapması fark edilene kadar kimyasal israfı sürer. Bu yüzden malzeme kararı, hem ilk seçimde hem toplam maliyette belirleyicidir.

Yedek parça ve servis erişimi de ihmal edilmemesi gereken bir maliyet kalemidir. Taşınan bir markanın diyaframı, valf takımı ve enjeksiyon seti kolay temin edildiğinde bakım hem hızlı hem ekonomik olur; erişimi zor bir modelde ise küçük bir sarf parça beklerken sistem günlerce dozajsız kalabilir. Bu, Grundfos DDA ve DDE gibi taşınan eşdeğerleri önermemizin pratik gerekçelerinden biridir: seçim kalitesi kadar, sonraki yıllardaki erişilebilirlik de doz sürekliliğini belirler.

Dozaj pompası kurulumu, kimyasalla çalışıldığı için hem doz doğruluğunu hem operatör güvenliğini gözeten kurallara tabidir. Pompa, kimyasal tankının yakınına, sıçrama ve dökülmeye karşı bir toplama küveti üzerine yerleştirilir. Elektrik bağlantısı, ıslak ortama uygun koruma sınıfında yapılır ve pompa, proses pompasıyla kilitlenerek yalnızca su aktığında dozaj yapacak biçimde devreye alınır.

• Enjeksiyon valfi — Hat üzerine, akışın karışacağı bir noktaya; geri akışı önler ve dozun hatta dağılmasını sağlar
• Toplama küveti — Kimyasal tankı ve pompa altına; olası sızıntıyı toplar, zemine kimyasal yayılmasını önler
• Ara kilit — Proses pompası durunca dozajı durduran elektriksel kilit; su akmazken kimyasal birikmesini engeller
• Kişisel koruma — Devreye alma ve tank doldurma sırasında eldiven ve gözlük; asit ve klor sıçramasına karşı
• Havalandırma — Klor ve asit tanklarının bulunduğu hacimde; birikebilen gaz buharlarının tahliyesi için

Montajda üç sık kusur doz güvenliğini bozar. Birincisi enjeksiyon valfinin yanlış yöne takılmasıdır; ters takılan valf ya kimyasalı basamaz ya da proses suyunun pompaya geri kaçmasına izin verir. İkincisi emme ve basma valflerinin karıştırılmasıdır. Üçüncüsü, farklı kimyasalların aynı tank ve hat üzerinden dozlanmaya çalışılmasıdır; örneğin asit ve hipokloriti aynı düzende buluşturmak tehlikeli gaz açığa çıkarır. Kurulum ve devreye alma desteği için mühendislik ekibimize ulaşabilirsiniz. (Detay: iletişim sayfamız)

RO ön arıtması ile havuz dozajı, aynı seçim mantığını kullansa da farklı çalışma noktaları ve farklı kontrol tipleri gerektiren iki tipik uygulamadır. RO ön arıtmasında amaç membranı korumaktır; dozaj çoğunlukla sürekli ve düşük debilidir. Havuz dozajında ise amaç kalıntı klorun belirli bir bantta tutulmasıdır; dozaj ölçüme göre değişkendir. İki uygulamanın gereksinimleri, model seçimini farklı yönlere çeker.

• Çalışma debisi — RO ön arıtma: düşük ve sabit, tipik 0,2-1 l/h antiskalant; Havuz: değişken, klor ihtiyacına göre dalgalanır
• Karşı basınç — RO ön arıtma: 3-5 bar besleme hattı; Havuz: genellikle 1-3 bar, resirkülasyon hattı basıncı
• Kontrol tipi — RO ön arıtma: su sayacına puls orantılı, membran akışına kilitli; Havuz: ORP veya klor probundan ölçümle oransal
• Kimyasal — RO ön arıtma: antiskalant, gerekiyorsa metabisülfit; Havuz: sodyum hipoklorit ve pH için asit
• Malzeme — RO ön arıtma: PP gövde çoğu antiskalantta yeterli; Havuz: PVDF gövde ve PTFE diyafram, klora karşı zorunlu

Pratik hüküm nettir. RO ön arıtmasında debisi sabit bir hatta puls orantılı bir solenoid model, dozu besleme debisine kilitleyerek membranı kararlı korur; İstanbul'daki ticari RO kurulumlarında en sık uyguladığımız düzen budur. Havuz ve içme suyu dezenfeksiyonunda ise ORP ya da klor probundan geri beslemeli oransal kontrol, kalıntı kloru hedef bantta tutar ve aşırı klorlamayı önler. İki uygulamada da model, hesaplanan debi × basınç noktasının eğri üzerinde doğrulanmasıyla kesinleşir; kontrol tipi bu doğrulamadan sonra seçilir.