DN, İnç ve Milimetre Dönüşüm Tablosu: 1/2", 3/4", 1", 2" Kaç mm?

Nominal çap (DN, Diamètre Nominal veya Nominal Diameter), bir borunun veya bağlantı elemanının boyutunu tanımlamak için kullanılan referans sayısıdır; gerçek bir ölçüyü doğrudan ifade etmez. DN, TS EN 1092-1 ve ISO 6708 standartlarında tanımlanan boyut kodu sistemidir. Örneğin DN50 yazan bir vana, 50 mm iç çaplı ya da 50 mm dış çaplı değildir; çelik boruda dış çap 60,3 mm, bakır boruda ise farklı bir değer olabilir.

DN sisteminin amacı, farklı malzeme ve duvar kalınlığına sahip borular ile bağlantı elemanlarının birbirleriyle uyumlu çalışabilmesini sağlamaktır. Bir DN50 çelik boru başlığı, bir DN50 bakır boru rakoruna takılamayabilir; ancak her ikisi de DN50 flanşlı bir vanayla aynı delik düzenine göre cıvatalanır. Bu nedenle DN bir iletişim kodu olarak, gerçek çap ölçümleri ise malzeme standardının veri sayfasından okunarak kullanılır. TS EN 1092-1 standardı, flanşların DN ve PN değerlerine göre tüm geometrik boyutlarını tablo biçiminde tanımlar ve bu standart Avrupa genelinde bağlayıcıdır.

Nominal çap dış çap iç çap farkını net görmek için somut bir örnek verelim. DN25 çelik boru için: nominal kod 25, dış çap 33,7 mm, hafif seride et kalınlığı 2,6 mm, iç çap 33,7 - 5,2 = 28,5 mm. Bu üç boyut birbirinden farklıdır; hangisinin kullanılacağı hesabın amacına bağlıdır.

Bir borunun boyutunu tam olarak tarif etmek için üç değer gerekir: dış çap (OD, Outer Diameter), boru et kalınlığı ve bunlardan türetilen iç çap. Dış çap, borunun en dışından en dışına çekilen ölçüdür; iç çap ise akışkanın geçtiği delik çapıdır. İç çap formülü: iç çap = dış çap − (2 × et kalınlığı).

Boru et kalınlığı serisi basınç sınıfını belirler. Aynı DN değerinde farklı et kalınlıkları, farklı çalışma basıncına karşılık gelir. DN50 çelik boru için bu farklar şöyle özetlenebilir:

• Seri 1 hafif seri — et kalınlığı 3,2 mm — iç çap 53,9 mm — düşük basınç uygulamaları
• Seri 2 orta seri — et kalınlığı 3,6 mm — iç çap 53,1 mm — orta basınç
• Ağır seri — et kalınlığı 4,0 mm — iç çap 52,3 mm — yüksek basınç ve yüksek sıcaklık
• Her üç seride de dış çap 60,3 mm sabit kalır — flanş ve kaynaklı bağlantı bu değere göre seçilir

Flanş seçiminde ve dirsek-rakor seçiminde esas alınan ölçü dış çaptır. Kaynaklı bağlantılarda dış çap eşleşmeli, vidalı bağlantılarda ise diş standardı (BSP, NPT) ve diş adımı uyumlu olmalıdır. İç çap ise akış hesabı için, yani debinin m³/h ve akış hızı sınırlarının belirlenmesi için gereklidir. Projede boru et kalınlığı serisi belirtilmezse akış hesabı hatalı çıkar.

İnç, tesisat bağlantı boyutlarında 1800'lü yılların İngiliz boru standardından kalma bir ifadedir. O dönemde boru boyutu iç çapla tanımlanıyordu; dış çap üretim sürecindeki et kalınlığına göre değişiyordu. Zaman içinde et kalınlıkları değişti, iç çaplar büyüdü veya küçüldü ama bağlantı boyut adları (1/2 inç, 3/4 inç, 1 inç) topluluk alışkanlığı olarak sabit kaldı.

Bu nedenle 1/2 inç kaç mm sorusunun yanıtı bağlama göre değişir. Matematikte 1/2 inç = 12,7 mm (1/2 × 25,4) olur. Ancak çelik boru sisteminde 1/2 inç borunun dış çapı 21,3 mm'dir. Aradaki fark yaklaşık 8,6 mm'dir. 2 inç boru kaç mm sorusunun cevabı da aynı şekilde 2 × 25,4 = 50,8 mm değil, çelik boru için 60,3 mm'dir. Bu tarihi kalıntı, nominal inç ile gerçek milimetre arasında sistematik bir sapma yaratır ve sahada sürekli kafa karışıklığına yol açar.

BSP (British Standard Pipe) ve NPT (National Pipe Thread) diş standartlarında inç ifadesi de aynı tarihsel temelden gelir. Diş çapları nominal inçten hesaplanmaz; standart tablolardan okunur. TS EN 10226 ve ISO 7-1 bu diş boyutlarını tanımlar ve her diş boyutu için dış çap, adım ve diş profili ayrı ayrı belirtilir. Bu nedenle vidalı boru bağlantısı seçiminde inç etiketine değil diş tipine ve adımına bakılmalıdır.

Aşağıdaki DN inç mm dönüşüm tablosu listesi çelik boru için geçerlidir. Bakır, PPR veya PEX borularda aynı DN değerinde dış çap farklı olabilir; o malzemelere özgü standarda (EN 1057, DIN 8077) bakınız. Dış çap değerleri ISO 4200 ve TS 301 EN 10255 kaynaklıdır. Her satır 'DN kodu — inç karşılığı — dış çap mm' biçimindedir.

• DN8 — 1/4 inç — 13,5 mm dış çap (çelik boru, küçük manometre ve ölçüm bağlantıları)
• DN10 — 3/8 inç — 17,2 mm dış çap (küçük pompa bağlantıları, kimyasal dozaj hatları)
• DN15 — 1/2 inç — 21,3 mm dış çap (kombi bağlantısı, termostatik radyatör vanası, petek bağlantısı)
• DN20 — 3/4 inç — 26,9 mm dış çap (kolon hatları, küçük sirkülasyon pompaları, bağlantı grubu giriş-çıkışı)
• DN25 — 1 inç — 33,7 mm dış çap (kolektör giriş hatları, balans vanaları, küçük bina ana hattı)
• DN32 — 1 1/4 inç — 42,4 mm dış çap (orta kazan kolon bağlantısı, fan-coil hat girişi)
• DN40 — 1 1/2 inç — 48,3 mm dış çap (kazan dairesi kolon hatları, küçük-orta bina merkezi ısıtma)
• DN50 — 2 inç — 60,3 mm dış çap (merkezi ısıtma ana boruları, büyük bina sirkülasyon hattı)
• DN65 — 2 1/2 inç — 76,1 mm dış çap (orta bina merkezi kolon, endüstriyel soğutma devreleri)
• DN80 — 3 inç — 88,9 mm dış çap (büyük bina merkezi kolonu, yangın tesisatı branşmanı)
• DN100 — 4 inç — 114,3 mm dış çap (yangın tesisatı, sanayi soğutma devreleri, bölge ısıtma)
• DN125 — 5 inç — 139,7 mm dış çap (büyük bölge ısıtma kolonu, endüstriyel proses)
• DN150 — 6 inç — 168,3 mm dış çap (belediye altyapısı, büyük endüstriyel su hatları)
• DN175 — 7 inç — 193,7 mm dış çap (özel endüstriyel uygulamalar)
• DN200 — 8 inç — 219,1 mm dış çap (büyük bölge ısıtma ana kolonu, sanayi merkezi kolon)
• DN250 — 10 inç — 273,0 mm dış çap (büyük çaplı sanayi ve altyapı boruları)
• DN300 — 12 inç — 323,9 mm dış çap (şehir altyapısı, büyük sanayi tesisleri)
• DN400 — 16 inç — 406,4 mm dış çap (büyük çaplı taşıma hatları, büyük altyapı projeleri)

Sahada en çok karıştırılan boyutları ayrıca vurgulayalım. DN25 dış çap 33,7 mm'dir; 25 mm veya 1 inç = 25,4 mm sanılmamalı. DN40 dış çap 48,3 mm'dir; 1 1/2 inç karşılığı olup 40 mm ile karıştırılmamalı. DN80 dış çap 88,9 mm'dir; 3 inç boru dış çapı 76,1 mm değil 88,9 mm'dir çünkü DN65 = 2 1/2 inç = 76,1 mm'dir.

• DN15 — 21,3 mm — tesisat bağlantılarının en yaygın boyutu
• DN20 — 26,9 mm — ikinci en yaygın konut tesisat boyutu
• DN25 — 33,7 mm — kolektör bağlantısı ve küçük bina ana hattı
• DN32 — 42,4 mm — orta boy bina kolonu
• DN40 — 48,3 mm — kazan dairesi kolon çıkışı
• DN50 — 60,3 mm — büyük bina merkezi ısıtma ana hattı
• DN100 — 114,3 mm — yangın tesisatı ve bölge ısıtma

Bakır boru dn çelik boru farkı, tesisat projelerinde en yaygın boyut hatasına yol açar. Bakır boru tesisat sektöründe EN 1057 standardıyla tanımlanır ve dış çap esas alınarak adlandırılır. "22 mm bakır boru" ifadesi, 22 mm gerçek dış çap demektir; çelik borudaki gibi nominal bir kodlama değildir. Bu nedenle bakır-çelik geçiş rakorları her zaman iki farklı boyutu birden belirtir.

• Çelik boru DN15 — dış çap 21,3 mm (ISO 4200 / TS 301 EN 10255)
• Bakır boru DN15 eşdeğeri — dış çap 15 mm (EN 1057; bakırda DN iç çap referanslıdır)
• PPR boru DN15 eşdeğeri — dış çap 20 mm (DIN 8077; PN20 sınıfı için)
• PEX boru DN15 eşdeğeri — dış çap 16 mm (EN ISO 15875)
• Çelik boru DN20 — dış çap 26,9 mm
• Bakır boru 22 mm — çelik DN20 ile geçiş rakoru gerektirir
• PPR boru DN20 eşdeğeri — dış çap 25 mm (DIN 8077)
• PEX boru DN20 eşdeğeri — dış çap 20 mm (EN ISO 15875)

Bakır-çelik geçiş rakoru seçiminde örnek: kombi çıkışında 22 mm bakır boru kullanılıyorsa ve bu boru çelik şebekeye bağlanacaksa geçiş rakoru "22 mm bakır × DN20 çelik" veya "22 mm bakır × DN25 çelik" olarak seçilir. Hangi tarafın hangi bağlantı tipiyle eşleşeceği iki malzemenin gerçek dış çapına ve sızdırmazlık yöntemine (presfit, lehim, dişli) bağlıdır. Karışık malzeme sistemlerde montajcı her zaman gerçek dış çapı kumpasla ölçmeli, yalnızca etiket değerine güvenmemelidir.

Flanş seçiminde DN pn ilişkisi bağlayıcıdır; yalnızca DN belirtmek yeterli değildir. TS EN 1092-1, Avrupa'da yaygın olarak kullanılan flanş standardıdır; çelik, dökme demir ve dövme demir flanşların delik çemberi, cıvata delikleri ve flanş dış çapını DN ve PN değerlerine göre tanımlar.

Örnek: DN50 PN16 flanşın TS EN 1092-1 Tip 01 (düz yüzey) değerleri şöyledir:

• Flanş dış çapı — 165 mm
• Delik çemberi çapı — 125 mm
• Cıvata deliği adedi — 4 adet
• Cıvata deliği çapı — 18 mm (M16 cıvata için)
• Flanş et kalınlığı — PN16 için minimum 18 mm (çelik, sınıf PN16)

Aynı DN50 değeri için PN40 flanşta delik çemberi genellikle aynı kalmakla birlikte et kalınlığı artar; bazı DN değerlerinde PN25 ve PN40 arasında delik adedi de değişebilir. Bu nedenle flanş seçiminde TS EN 1092-1 tablosundan hem DN hem PN değerine göre geometriyi teyit etmek zorunludur. Basınç sınıfları arasındaki farkları öğrenmek için kardeş makaleye bakınız. (Detay: PN10, PN16, PN25 ve PN40 Nedir? Vana, Flanş ve Borularda PN Sınıfı Nasıl Seçilir?)

Vidalı boru bağlantısı BSP NPT farkı sahada sıkça karışık kullanılır. BSP (British Standard Pipe) Türkiye ve Avrupa'da standarttır; NPT (National Pipe Thread) Amerika'da yaygındır. Her iki sistemde de diş boyutu nominal inç adıyla anılır ama geometrileri farklıdır.

• G 1/2 BSP paralel diş — dış çap 20,955 mm — adım 1,814 mm (14 diş/inç) — sızdırmazlık conta ile
• R 1/2 BSPT konik diş — nominal dış çap 20,955 mm — koniklik 1:16 — sızdırmazlık diş konisinden
• NPT 1/2 — dış çap 21,334 mm — adım 1,814 mm — farklı koniklik açısı — BSP ile uyumsuz
• G 3/4 BSP paralel — dış çap 26,441 mm — 14 diş/inç
• G 1 BSP paralel — dış çap 33,249 mm — adım 2,309 mm (11 diş/inç)

BSP ve NPT dişleri birbirine takılabilir gibi görünse de sızdırmaz bağlantı sağlamaz. G (paralel) ve R (konik) BSP dişleri de karıştırılmamalıdır; paralel dişte sızdırmazlık conta ile sağlanırken konik dişte sızdırmazlık diş konisinin kendinden gelir. Montajda diş tipini etiket ve ürün sayfasından teyit etmek; PTFE bant veya macun sızdırmazlık ajanını diş tipine göre doğru uygulamak gerekir.

İç çap, akış hesabında kullanılan ölçüdür; dış çaptan et kalınlığı çıkarılarak bulunur. Adım adım örnek: DN50 çelik boru, Seri 1 hafif seri.

• Adım 1 — Dış çap: DN50 çelik boru dış çapı = 60,3 mm
• Adım 2 — Et kalınlığı: Seri 1 hafif seri = 3,2 mm
• Adım 3 — İç çap: 60,3 − 2 × 3,2 = 60,3 − 6,4 = 53,9 mm
• Adım 4 — Akış alanı: A = π/4 × (0,0539)² = 0,785 × 0,002905 ≈ 0,00228 m²
• Adım 5 — 1,0 m/s hızda debi: Q = 0,00228 × 1,0 = 0,00228 m³/s = 8,2 m³/h

Aynı hesabı DN40 (dış çap 48,3 mm, et 3,2 mm → iç çap 41,9 mm) için yaparsanız maksimum debi 1,0 m/s hızda 5,0 m³/h çıkar. Bir ısıtma devresinde 8 m³/h debi gerekiyorsa DN40 yetmez; DN50 zorunludur. Tesisat borusu çapı hesabını adım adım öğrenmek için kardeş makaleye bakınız. (Detay: Tesisat Borusu Çapı Nasıl Hesaplanır? DN15, DN20, DN25, DN32 ve DN50 Rehberi)

Akış hızı sınırları uygulama türüne göre değişir. Isıtma devresinde 0,5-1,0 m/s, soğuk su tesisat borusunda 1,0-2,0 m/s, sanayi borularında 2,0-3,5 m/s üst sınır olarak alınır. Hız bu sınırı aşarsa basınç kaybı artar, gürültü ve erozyon riski doğar; çözüm bir üst DN'ye geçmektir. Boru çapı hesaplama formülü: Q = A × v, burada A = π/4 × d² (d iç çap, m cinsinden), Q m³/s cinsinden debidir.

Vana seçiminde DN'yi doğrulamanın en güvenilir yolu mevcut boruyu kumpasla ölçmek ve dış çapı tabloya göre DN'ye eşlemektir. Katalogda veya etiket üzerinde yazan DN ifadesi üreticiden üreticiye bazen farklı yorumlanır. Kumpasla ölçülen dış çap ve eşleştirilecek bağlantı tipi (vidalı BSP, kaynaklı, flanşlı) birlikte bilindiğinde doğru vana seçimi netleşir.

• Vidalı bağlantı: dış çapı değil diş boyutunu ölçün; 21,3 mm dış çap = 1/2 inç BSP (G 1/2) diş
• Kaynaklı bağlantı: dış çap belirleyicidir; 60,3 mm çelik boru = DN50 kaynaklı vana
• Flanşlı bağlantı: DN ve PN değerini teyit edin, delik çemberi ve cıvata adedini karşılaştırın
• Sıkıştırmalı presfit bağlantı: dış çapı ölçüp presfit tipinin baskı tablasıyla eşleştirin
• Union (rakor) bağlantı: her iki taraftaki DN eşleşmeli; geçiş rakorunda iki DN belirtilir

Pomeka Mekanik'in vana gamı DN6'dan DN250'ye kadar küresel vana, kelebek vana, motorlu vana ve basınç vanaları içermektedir. Her ürün sayfasında Kv değeri, bağlantı tipi ve PN sınıfı belirtilmiştir. (Detay: Vana Sistemleri) Pomeka.com'daki basınç vana kategorisini de inceleyebilirsiniz. (Detay: https://www.pomeka.com/basinc-vanalari)

PPR boru DIN 8077 standardıyla tanımlanır. Dış çap, PN sınıfına göre belirlenen et kalınlığıyla birlikte standartlaşmıştır. DN15 eşdeğeri için PPR dış çap 20 mm olarak standartlaştırılmıştır; çelik borunun 21,3 mm'siyle 1,3 mm fark vardır. Bu nedenle PPR-çelik geçiş rakoru mutlaka her iki malzemenin gerçek dış çapını karşılayan özel parçalar içermeli; aynı DN adını taşıyan çelik rakoru PPR boruya geçirmek sızdırmaya yol açar.

PPR boru PN20 için et kalınlığı dış çapın 1/5'i kadardır. Örneğin DN20 eşdeğeri PPR boru için dış çap 25 mm, PN20 et kalınlığı 5 mm, iç çap 15 mm'dir. Bu değer DN20 çelik borunun iç çapından (yaklaşık 22,9 mm, hafif seri) belirgin biçimde küçüktür; aynı debi için PPR boru seçiminde bu fark hesaba katılmalıdır.

PN (Pression Nominale), bağlantı elemanının 20 °C suda çalışabileceği maksimum çalışma basıncını bar cinsinden ifade eden nominal basınç sınıfıdır. Sıcaklık arttıkça izin verilen basınç düşer; bu nedenle yüksek sıcaklıklı sistemlerde daha yüksek PN sınıfı seçilir. Örneğin PN16 olarak işaretlenmiş bir vana 20 °C'de 16 bar izin verirken 120 °C'de 10 bar veya altına iner; sıcaklık düzeltme faktörü malzemeye ve standarda göre veri sayfasından okunur.

• PN6 — 6 bar, 20 °C — düşük basınçlı soğuk su hatları ve genel plumbing
• PN10 — 10 bar, 20 °C — soğuk su ve düşük basınçlı ısıtma
• PN16 — 16 bar, 20 °C — standart ısıtma tesisatı ve genel endüstri
• PN25 — 25 bar, 20 °C — orta basınçlı endüstriyel hatlar
• PN40 — 40 bar, 20 °C — yüksek basınçlı buhar ve proses hatları

DN (ISO/Avrupa sistemi) ve NPS (Nominal Pipe Size, ASME/Amerikan sistemi) işlev olarak aynı amaca hizmet eder: boyut kodu verir, gerçek çap vermez. Değerleri çoğu zaman eşit görünür (DN50 = NPS 2). Ancak flanş geometrisi ASME B16.5 ve TS EN 1092-1 arasında farklıdır. Aynı DN/NPS değerindeki Avrupa flanşını Amerikan flanşıyla doğrudan bağlamak delik çemberi ve cıvata adedini karşılaştırmadan yapılamaz; bu iki standart uyumsuz flanş geometrisi tanımlar.

Küresel vanalar ve basınç düşürücü vanalar akış karakteristiği bakımından DN'ye doğrudan bağlıdır. Aynı debinin farklı DN'lerde oluşturduğu basınç kayıpları, sistemi aşırı ısıtan veya düşük basınçlı bölümlerle sonuçlanır. Pomeka.com'daki vana kategorisini inceleyebilirsiniz. (Detay: https://www.pomeka.com/vana)

Küresel vana seçiminde Kv değeri (m³/h birim basınç kaybında debi) boyut doğrulaması için temel parametredir. Formül: Q = Kv × √(ΔP / ρ), burada Q debi m³/h, ΔP basınç farkı bar, ρ yoğunluk (su için yaklaşık 1,0). Kv değeri ürün veri sayfasından okunur; seçilecek Kv değerinin sistem debisinden en az %20 büyük olması önerilir. Bu vana seçim pratiği vana sistemleri ürün grubumuzun tamamında uygulanmaktadır. (Detay: Vana Sistemleri)

Büyük DN değerleri, aynı çalışma basıncı için daha büyük kesit alanı ve dolayısıyla daha büyük kuvvet anlamına gelir. Bu nedenle büyük çaplı borularda flanş cıvata sayısı artar, et kalınlığı değişir ve destek aralıkları kısalır. DN200 ve üzeri büyük çaplı boru sistemlerinde boru askı hesabı boru kütlesi, su kütlesi ve işletme yükleri birlikte değerlendirilerek yapılır. DN100'ün üzerindeki sistemlerde TS EN 1092-1 tablosundan cıvata adedini ve flanş kalınlığını her DN ve PN çifti için ayrı ayrı teyit etmek zorunludur.