Fan Coil Vanası ve Vana Motoru Nasıl Seçilir? 2 Borulu ve 4 Borulu Sistemler

Fan coil kontrol vanası, ünitenin serpantinine giren sıcak veya soğuk su debisini keserek ya da kısarak oda sıcaklığını oda termostatı komutuna göre ayarlayan kritik bir hidrolik elemandır. Vanasız bir fan coil ünitesi, fanı durdursa bile serpantinden devamlı akış olduğu için ısıtma veya soğutmayı durduramaz; bu durum hem konfor kaybına hem yıllık bazda onlarca kWh gereksiz ısı ve soğuk transferine neden olur.

Kontrol vanası seçiminde en yaygın hata, aşırı büyük Kvs değeri tercihidir. Büyük Kvs, düşük debi gereksiniminde vananın neredeyse tam kapalı çalışmasına yol açar; bu da hassas modülasyon yapamamak, aşırı titreşim ve kısa aktüatör ömrü anlamına gelir. Tersine, küçük Kvs de maksimum debiyi kısıtlayarak soğutma ve ısıtma kapasitesini düşürür. Doğru seçim; fan coil kontrol vanası Kvs hesabından başlar, sonra DN boyutuna, aktüatöre ve NC NO vana seçimine uzanır.

Fan coil vanası nasıl seçilir sorusu, tek bir tabloya bakarak yanıtlanamaz; sisteme özgü debi, diferansiyel basınç, kontrol sinyali ve fail-safe gereksinimi birlikte değerlendirilmelidir. Bu rehberin her bölümü kendi başına okunabilir ve arama sorgusuna doğrudan yanıt verecek biçimde yazılmıştır.

2 borulu fan coil sistem, tek bir boru hattını hem ısıtma hem soğutma döneminde kullanır; sezon değişiminde santralden sıcak veya soğuk su gönderilir. 4 borulu fan coil sistem ise ayrı ısıtma ve ayrı soğutma hattına sahiptir; her hat bağımsız kontrol edilir ve sistem aynı anda farklı ünitelere ısıtma ve soğutma sağlayabilir.

Vana sayısı ve tipi sistem mimarisine göre doğrudan şekillenir:

• 2 borulu sistem — tek vanali seçenek: Fan coil serpantininin önüne tek bir 2 yollu vana monte edilir; sezon başında santral sıcak veya soğuk su seçimi yapar, vana yalnızca akışı keser ya da kısar.
• 2 borulu sistem — 3 yollu vana seçeneği: Bypass hattı olan tasarımlarda 3 yollu vana ile kapasite düşürüldüğünde fazla debi bypass üzerinden devredilir; sabit debi pompası gerektiren merkezi sistemlerde tercih edilir.
• 4 borulu sistem — iki ayrı 2 yollu vana: Isıtma ve soğutma serpantinlerinin önüne birer ayrı 2 yollu vana monte edilir; her hat bağımsız kontrol edilir. Bu konfigürasyonda iki vana motoru gerekir.
• 4 borulu sistem — değiştirme vanası: Bazı kompakt ünitelerde tek serpantin kullanılır ve hat değişimi için motorlu değiştirme vanası devreye girer.

2 borulu ve 3 yollu vana seçimi arasındaki farklar için ayrı rehberimizden yararlanabilirsiniz. (Detay: 2 Yollu Vana mı 3 Yollu Vana mı? Nerede Hangisi Kullanılır?)

4 borulu sistemin avantajı konfor ve esnekliktir: bina içinde güneye bakan bir oda soğutma ihtiyacındayken kuzeye bakan oda ısıtma talep edebilir; 4 borulu sistem her ikisine aynı anda yanıt verir. Dezavantajı ise maliyet kalemlerinin artmasıdır: iki boru hattı, iki vana ve iki aktüatör her fan coil ünitesi başına ek donanım anlamına gelir.

Fan coil kontrol vanası Kvs hesabı, tasarım debisi ve vana basınç farkından türetilir. Kvs, 1 bar basınç farkında vanadan geçen su debisini m³/h cinsinden ifade eden akış katsayısıdır. EN 60534 standardına uygun hesap üç adımdan oluşur.

Adım 1 — Tasarım debisi: Fan coil kapasitesi Q (kW), giriş-çıkış sıcaklık farkı ΔT (°C) ve suyun özgül ısısı 4,18 kJ/kg·°C ile hesaplanır. Formül: G = Q / (4,18 x ΔT), sonuç kg/s; m³/h için 3,6 ile çarpılır. Örnek: 3,5 kW kapasiteli fan coil, 80/60 °C ısıtma suyu ile G = 3,5 / (4,18 x 20) = 0,0418 kg/s = 0,150 m³/h.

Adım 2 — Tasarım basınç farkı: Vana, sistemde mevcut diferansiyel basıncın yaklaşık yüzde ellisini üstlenmelidir; geri kalanı boru, dirsek ve serpantin kaybına karşılık gelir. Bir kat ofis binasında fan coil hattındaki diferansiyel basınç tipik olarak 0,8-1,2 bar arasındadır; vana payı 0,4-0,6 bar alınır.

Adım 3 — Kvs formülü: Kvs = G / √ΔP, burada G m³/h, ΔP bar cinsinden vana basınç farkıdır. Örnek: 0,150 m³/h debi, 0,5 bar vana basınç farkı için Kvs = 0,150 / √0,5 = 0,150 / 0,707 = 0,212 m³/h. Bu değer DN10 veya DN15 arası küçük gövde gerektirir.

Hesaplanan Kvs değeri katalog tablosunda bir sonraki standart değere yukarı yuvarlanır; asla aşağıya yuvarlanmaz. Yukarıya yuvarlama maksimum yüzde on beş ila yüzde yirmi tolerans içinde kalmalıdır; çok büyük adım atlamak kontrol karakteristiğini bozar ve fan coil vanası nasıl seçilir sorusunun yanıtını Kvs sütununa çeviren bu adım çoğu zaman ihmal edilir.

Fan coil vana DN seçimi, Kvs değerinden yapılır; boru çapından değil. Çoğu montajcı borulama DN15 ise vanayı DN15 alır; oysa DN15 gövde genellikle 0,15 ile 1,5 m³/h arasında birden fazla Kvs seçeneği sunar ve doğru seçim yalnızca Kvs tablosuna bakılarak yapılır.

Pratik kural:

• Kvs 0,1-0,4 m³/h: DN10-DN15 gövde uygundur; küçük tek odalı fan coil uygulamaları
• Kvs 0,4-1,5 m³/h: DN15-DN20 gövde tercih edilir; tipik ofis ve konut üniteleri
• Kvs 1,5-4,0 m³/h: DN20-DN25 gövde gerekir; büyük tavan kaseti veya kanal tipi üniteler
• Kvs 4,0 m³/h üzeri: DN25-DN32 ve üstü; büyük AVM veya otel fan coil grupları, hidrolik denge hesabı zorunlu

Fan coil vana DN seçimi bir diğer kritik noktasında da sık hata yapılır: vana gövdesini borulama çapıyla eşleştirip bir DN küçük seçmek yerine aynı çapa geçmek. Örneğin DN20 borulama için DN15 gövde seçilip araya redüksiyon eklenirse Kvs değeri kontrol edilmiş olur; ama DN20 gövde alınırsa Kvs aşımı nedeniyle vana çalışma noktası eğrinin kötü bölgesine kayar. DN standardı ve boru boyutları için DN inç mm dönüşüm rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: DN, İnç ve Milimetre Dönüşüm Tablosu: 1/2", 3/4", 1", 2" Kaç mm?)

On off vana kontrol, elektrotermik aktüatörle yapılır; vana ya tam açık ya tam kapalı konumdadır. Oransal vana kontrol ise elektromekanik aktüatörle çalışır; kontrol sinyaline (0-10 Vdc veya 4-20 mA) göre vana gövdesi istenilen açıklık yüzdesinde tutulur.

On off vana kontrol:

• Kablolama basittir: iki veya üç iletken yeterlidir; oda termostatının kuru kontağı doğrudan aktüatörü tetikler.
• Elektrotermik aktüatör elektromekanikten belirgin biçimde daha ekonomiktir.
• Hareketli parça yoktur; 230V veya 24V bobinle çalışır, mekanik arıza riski minimumdur.
• Oda sıcaklığı bir kapatma sonra tekrar açılana kadar salınım yapar; hassas konfor gerektiren uygulamalarda yeterli değildir.
• Tam kapanma-açılma döngüsü su darbesi yaratabilir; yavaş açma özelliğine sahip model tercih edilmelidir.

Oransal vana kontrol:

• Oda sıcaklığını set noktasına yakın sabit tutar; salınım ±0,3-0,5 °C içinde kalır.
• Minimum gerekli debi akışı sağlanır; pompa enerji tüketimi düşer.
• 0-10 Vdc sinyali bina otomasyon sistemlerine kolay bağlanır.
• Analog sinyal hattı gerektirir; zayıf akım panosunda ek kanallar açılır.
• Elektromekanik aktüatör ve uyumlu kontrol cihazı birlikte alındığında sistem maliyet kalemleri artar.

0-10V ve on off kontrol sinyalleri arasındaki fark için kontrol sinyalleri rehberimizi inceleyebilirsiniz. (Detay: 0-10V, 2-10V ve On/Off Kontrol Nedir? Vana Aktüatörlerinde Temel Rehber)

NC NO vana seçimi, sisteme enerji gitmediğinde serpantinde ne olmasını istediğinizi belirler. NC (Normalde Kapalı / Normally Closed) aktüatör, enerji kesildiğinde yay gücüyle vanayı kapalı konuma getirir. NO (Normalde Açık / Normally Open) ise enerji kesildiğinde vanayı açık bırakır.

NC seçim kriterleri:

• Soğutma devreleri: enerji kesintisinde soğuk su akışının durması tercih edilir; duvarda yoğuşma ve konfor şikayeti önlenir.
• Enerji tasarrufu odaklı tesisatlar: güç kesilince tüm fan coil vanalar kapanır, debi sıfırlanır, pompa boşa dönmez.
• Yangın ve alarm sistemleriyle entegre tesisatlar: acil durum sinyalinde tüm vanalar kapanır.
• Genel kural: Fan coil uygulamalarının büyük çoğunluğunda NC seçilir.

NO seçim kriterleri:

• Donma riski olan dış cephe ısıtma fan coilleri: enerji kesildiğinde sıcak su akışının sürmesi donmayı önler.
• Sürekli taze hava akışı gereken uygulamalar: vanayı açık bırakmak minimum sıcaklık güvencesi sağlar.
• Kısa kesintilerde ısı birikmesi risk oluşturan yüksek yük noktaları: soğutma hattını açık tutmak gerekir.

2026 itibarıyla yeni binalarda enerji yönetim sistemleri NC tipi aktüatörleri zorunlu kılma eğilimindedir; İstanbul'daki büyük otel ve AVM projelerinde ihaleye çıkan şartnamelerin büyük çoğunluğu NC ve 24V elektromekanik kombinasyonunu istemektedir. Zon kontrol mantığı için zon kontrol sistemi rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Zon Kontrol Sistemi Nedir? Her Odanın Sıcaklığı Ayrı Ayrı Nasıl Kontrol Edilir?)

Aktüatör besleme gerilimi seçimi kurulum güvenliği, kablo kesiti ve pano tasarımını etkiler. 24V AC/DC besleme düşük gerilim sınıfında çalışır; uzun kablo hatlarında gerilim düşümü riski 230V'a göre daha yüksektir ama çalışma güvenliği ve esneklik avantaj sağlar. 230V besleme ise mevcut priz veya aydınlatma panosuna doğrudan bağlanabilir ve uzun mesafe kayıplarını minimize eder.

Genel kural: BMS entegrasyonu varsa 24V tercih edilir çünkü analog kontrol sinyalleri (0-10 Vdc, 4-20 mA) zaten 24V zayıf akım sistemleridir. BMS yoksa ve yalnızca on off vana kontrol yapılacaksa 230V daha az ek ekipman gerektirir. HVAC vana motoru seçerken besleme gerilimiyle birlikte IP koruma sınıfı da kontrol edilmelidir; fan coil kasetlerinin içindeki nem koşulları için en az IP40 önerilir.

Aktüatör tork değeri, vanayı tam açık konuma getirmek için gereken minimum kuvveti ifade eder; birimi Newton (N) veya Newton metre (N·m)'dir. Yetersiz torklu aktüatör vanayı tam açamaz; bu durumda fan coil sisteme kurulu kapasiteye ulaşamaz, ısıtma veya soğutma yetersiz kalır ve sorun çoğu zaman vanaya değil fan coil ünitesinin kendisine bağlanır.

DN15 altı gövdeler için aktüatör tork değeri genellikle 80-100 N yeterlidir. DN20 için 100-150 N, DN25 için 150-200 N, DN25 üzeri gövdeler için 200 N ve üzeri tork gerekir. Bu değerler vana gövdesi üreticisinin katalog tablosunda minimum açma kuvveti (minimum actuating force) olarak belirtilir; aktüatör seçiminde bu değer aşılmalıdır.

Aktüatör açma süresi de kritiktir: fan coil uygulamalarında 120-270 saniye arası açma süresi önerilir. Bu yavaş hareket, tam kapama anındaki ani debi değişiminin yarattığı su darbesini engeller. Daha hızlı açılan aktüatörler (30-60 saniye) daha büyük çaplı borularda veya endüstriyel uygulamalarda tercih edilir. Motorlu vana ile aktüatör arasındaki farkı karşılaştırmalı biçimde anlatan rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Danfoss mu Siemens mi Belimo mu? Motorlu Vana ve Aktüatör Karşılaştırması)

HVAC vana motoru iki ana kategoride sunulur: elektrotermik ve elektromekanik. Elektrotermik aktüatör, ısıyla genleşen bir eleman veya bir bobin aracılığıyla vana milini iter; hareket yavaştır (120-300 saniye) ve bu yavaşlık su darbesi açısından avantaj sağlar. Elektromekanik aktüatör ise küçük bir DC veya AC motor ve dişli grubuyla vana milini sürer; hem on off hem oransal kontrol için kullanılabilir ve açma süresi seriye göre 10 ila 150 saniye arasında değişir.

Elektrotermik aktüatörün üstünlükleri:

• Düşük gürültü: mekanik motor sesi yoktur, yalnızca ısıl genleşme hareketi duyulur.
• Yüksek güvenilirlik: hareketli parça minimumdur; teorik ömür 50.000-100.000 döngü.
• Basit kablolama: 2-3 iletken yeterlidir.
• Düşük maliyet: benzer gövde boyutundaki elektromekanikten belirgin ekonomiktir.

Elektromekanik aktüatörün üstünlükleri:

• Oransal kontrol: 0-10 Vdc veya 4-20 mA sinyalle hassas pozisyon kontrolü.
• Hızlı geri dönüş: yay geri dönüşü yerine motor ile geri dönüş, bazı hızlı döngülü sistemlerde zorunludur.
• Pozisyon geri bildirimi: mevcut açıklık yüzdesini BMS'e bildirir.
• Çift yönlü kontrol: belirli modeller hem ısıtma hem soğutma hattını yönetebilir.

On off 24V NC uygulamalar için Watts WT-22CX24NC2 Elektrotermik Aktüatör, HVAC, fan coil ve sıcak soğuk su tesisatlarında elektrotermik vana kontrolü sağlamak için üretilmiştir. Normalde kapalı (NC) çalışma tipi ile enerji kesildiğinde vanayı otomatik olarak kapatır; kompakt gövdesi ve sessiz çalışmasıyla dar fan coil kaselerinde dahi tercih edilmektedir. (Detay: https://www.pomeka.com/fancoil-kontrol-vanalari)

On off 230V NC uygulamalar için Siemens STA321.65L10 On Off 230V Elektrotermik Aktüatör, NC yapısıyla enerji kesildiğinde vanayı kapalı konuma getirir. 2 konum (aç/kapa) kontrol mantığıyla çalışır; 125 N aktüatör tork değeri, DN15-DN25 arası fan coil vana gövdeleri için ideal kuvvet sunar. 6,5 mm strok ve 270 saniye açma-kapama süresiyle su darbesi riski minimumdur. IP54 koruma sınıfı, nemli fan coil kasetlerinde güvenli çalışmayı sağlar.

Oransal vana kontrol için Watts WT-EMUJC-010 Elektromekanik Aktüatör 24V 0-10 Vdc, fan coil ve otomasyon kontrollü tesisatlarda dinamik vana konumu kontrolü sağlamak için tasarlanmıştır. 0-10 Vdc kontrol sinyali ile çalışır; BMS ve otomasyon projelerinde yaygın kullanılır ve düşük enerji tüketimiyle öne çıkar. Kadıköy'deki çok katlı ofis projelerinde bu modeli BMS entegrasyonlu fan coil sistemlerde başarıyla kullandık. (Detay: https://www.pomeka.com/havalandirma-kontrol-vana-motoru)

İki kontrol tipinin temel farklarını kıyaslayan liste:

• Kontrol sinyali — On off vana kontrol: kuru kontak veya 24V/230V besleme; Oransal vana kontrol: 0-10 Vdc veya 4-20 mA analog sinyal
• Oda sıcaklık sapması — On off: ±1-2 °C salınım; Oransal: ±0,3-0,5 °C stabil tutma
• Kablo sayısı — On off: 2-3 iletken; Oransal: 4-5 iletken (besleme artı sinyal)
• Uygundur — On off: standart konut ve orta ölçek ofis; Oransal: otel, hastane, müze, BMS entegrasyonu
• Sistem darbe riski — On off: tam açma-kapamada dikkat gerekir; Oransal: kademeli hareket sayesinde düşük
• Aktüatör ömrü — On off elektrotermik: 50.000-100.000 döngü; Oransal elektromekanik: motor ve dişliye bağlı, 30.000-80.000 döngü
• HVAC vana motoru maliyet kalemi — On off: düşük; Oransal: on off'un 1,5-3 katı

Örnek: Bir ofis katında 50 adet fan coil ünitesi bulunmaktadır. Her ünite 2,5 kW soğutma kapasitesine sahiptir; soğutma suyu 7/12 °C verilmektedir. Vanaya etki eden diferansiyel basınç 1,0 bar, vana payı 0,5 bar alınacaktır.

Hesap adımları: G = 2,5 / (4,18 x 5) = 0,120 m³/h. Kvs = 0,120 / √0,5 = 0,120 / 0,707 = 0,170 m³/h. Katalog tablosunda bir sonraki standart değer Kvs = 0,20 m³/h'dir; bu değer DN10 veya DN15 gövdeyle karşılanır. NC NO vana seçimi: soğutma devresi olduğundan NC tercih edilir; enerji kesilince soğuk su akışı durur. Sistem 2 borulu olduğundan her fan coile tek 2 yollu vana monte edilir; 50 ünite için 50 adet fan coil kontrol vanası ve 50 adet HVAC vana motoru gerekir.

4 borulu fan coil sistemde her ünite hem ısıtma hem soğutma serpantinine sahiptir ve her serpantin için ayrı fan coil kontrol vanası monte edilir. Aynı fan coil için iki farklı Kvs hesabı yapılır çünkü iki akışın sıcaklık farkı ve dolayısıyla debisi farklıdır.

Örnek: Isıtma tarafı 3 kW, ΔT = 20 °C; G = 3 / (4,18 x 20) = 0,036 m³/h = 0,129 m³/h; Kvs = 0,129 / √0,5 = 0,183 m³/h; standart Kvs 0,20 seçilir. Soğutma tarafı 3,5 kW, ΔT = 5 °C; G = 3,5 / (4,18 x 5) = 0,167 m³/h; Kvs = 0,167 / √0,5 = 0,236 m³/h; standart Kvs 0,25 seçilir. Her iki gövde DN15 olabilir ancak Kvs değerleri farklı katalog numaralarına karşılık gelir. Fan coil vana DN seçimi sadece DN sütununa değil Kvs sütununa bakılarak yapılmalıdır.

HVAC otomasyonu, fan coil vanasını doğrudan kontrol eden DDC (Doğrudan Dijital Kontrol) çıkışı veya akıllı oda termostatı üzerinden yönetir. Sisteme vana entegre ederken dört uyumluluk noktası kontrol edilmelidir: sinyal tipi (dijital veya analog), gerilim düzeyi (24V veya 230V), güvenli durum (fail-safe: NC mi NO mu) ve pozisyon geri bildirim çıkışı.

Pozisyon geri bildirimi (feedback signal), bazı elektromekanik aktüatörlerde opsiyonel olarak bulunur; BMS'e vananın gerçek açıklık yüzdesini gönderir. Bu özellik enerji ölçümü yapılacak projelerde ve ISO 50001 kapsamında zorunlu hale gelmektedir. HVAC otomasyon sistemi için ayrıntılı rehbere bakabilirsiniz. (Detay: HVAC Otomasyonu Nedir? Bina Isıtma ve Soğutma Sistemleri Nasıl Akıllandırılır?)

Fan coil vanalarının bağlandığı kontrol sistemi 0-10V kontrol modunda çalışıyorsa oransal aktüatör seçimi zorunludur. Eğer sistem yalnızca on off vana kontrol yapıyorsa elektrotermik aktüatör yeterlidir ve maliyet kalemleri düşük kalır. 24V mü 230V mü aktüatör kullanılacağı sorusunun ayrıntılı yanıtı için aktüatör seçim rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: 24V mu 230V Aktüatör mü? Hangi Uygulamada Hangisi Kullanılmalı?)

Fan coil kontrol vanası ömrü, vana gövdesi için genellikle 15-20 yıl, aktüatör için 7-15 yıldır. Gövdenin ömrü su kalitesiyle doğrudan ilişkilidir; pH 7,5-9,0 aralığı dışındaki sularda pirinç gövdede korozyon hızlanır. Aktüatör ömrü ise döngü sayısı ve çalışma sıcaklığına bağlıdır; aşırı histerezis döngüsü ömrü kısaltır.

Sahada gözlemlenen yaygın arıza belirtileri şunlardır:

• Fan coil ısıtmıyor veya soğutmuyor — büyük olasılıkla vana tam kapalı takılı kalmış; aktüatör bobini arızalı veya yay yorulmuş olabilir.
• Fan coil sürekli maksimumda çalışıyor — vana tam açık konumda takılı kalmış; gövdede yabancı cisim veya elektromekanik motor arızası.
• Vana çevresinde su sızıntısı — salmastra aşınmış; DN ve PN uyumunu kontrol et, genellikle basınç aşımı nedeniyle olur.
• Aktüatör ısınıyor — yeterli tork üretemiyorsa aktüatör üzerinde gerilim düşümü yaşanıyor olabilir; 24V hatlarda kablo kesiti hesabını kontrol et.
• Kontrol sinyali var vana hareket etmiyor — 0-10Vdc fan coil aktüatör uygulamalarında sinyal hattında toprak döngüsü (ground loop) gürültüsü olabilir; ayrı topraklama ve ekranlı kablo zorunludur.

Fan coil kontrol vanası bakımında yıllık kontrol listesi şu adımları kapsar: aktüatör el ile açma-kapama testi, gövde çevresinde sızıntı kontrolü, kablo bağlantılarında gevşeklik kontrolü ve 0-10Vdc uygulamalarda sinyal ölçümü. Bu adımlar 30 dakikanın altında tamamlanır ve yıllık birkaç saat bakım, acil arıza durumlarında oluşacak konfor şikayetini ve değişim maliyetini önler.

Fan coil kontrol vanası pazarında teknik eşdeğer ürünler arasında seçim yaparken dört kriter öne çıkar: uyumluluk (adaptör gerektirmeden fan coil gövdesine bağlanabilme), strok uzunluğu (vana açma mesafesi, mm), tork yeterliliği ve sertifikasyon. Özellikle enerji verimliliği belgesi olan yapılarda CE ve ErP uyumlu ürün kullanımı şart olmaktadır.

Pomeka Mekanik, Watts ve Siemens markalarının fan coil aktüatör ailesini stoğunda tutmaktadır. Watts, yerden ısıtma aktüatörlerinden fan coil elektromekanik ve elektrotermik serisine kadar geniş bir yelpaze sunmaktadır. Siemens ise özellikle Siemens STA321.65L10 on off aktüatör modeli gibi binalarda standartlaşmış 230V ve 24V elektrotermik aileleriyle öne çıkar. Her iki markanın aktüatörleri de standart bağlantı boyutları sayesinde çoğu fan coil kontrol vana gövdesine adaptörsüz montaj edilebilmektedir.

Watts WT-22CX24NC2 modeli 24V NC elektrotermik aktüatör ailesinin en yaygın kullanılan modelidir; fan coil kontrol vanası 24V NC uygulamalarında yerden ısıtmada kullanılan WT-22C serisinin bağlantı standardını taşıdığı için hem fan coil hem kolektör aktüatörü olarak çift işlev görebilir. Bu esneklik, karma sistemlerde (zemin ısıtma artı fan coil) tek tip aktüatör stoku tutulmasını sağlar ve bakım kolaylığı açısından ciddi avantaj sunar.

Fan coil kontrol vanası seçiminde alternatif markalar arasında Belimo ve Siemens geniş Avrupa kullanım tabanıyla mühendislere tanıdık gelir. Pomeka Mekanik Belimo stoklamamaktadır; ancak teknik eşdeğer değerlendirme yapılabilmesi için Kvs, tork ve strok parametreleri birebir eşleştirilmelidir. Sadece marka değil, spesifik Kvs ve strok değerine göre seçim yapmak, marka değişikliğinde kontrol karakteristiğini korur. Karşılaştırmada yalnızca katalog değil, sahaya uyarlanmış hesap esas alınmalıdır.

Proje spesifikasyonu, ihale aşamasında tedarikçiden doğru ürünü almanın ve muadil ürün karmaşasını önlemenin tek yoludur. Fan coil kontrol vanası spesifikasyonu şu asgari bilgileri içermelidir: DN boyutu, Kvs değeri (±yüzde on toleransla), çalışma basıncı (tipik PN10 veya PN16), çalışma sıcaklığı (genellikle maksimum 110 °C), aktüatör tipi (elektrotermik veya elektromekanik), besleme gerilimi (24V veya 230V), kontrol sinyali (on off veya 0-10Vdc), NC veya NO, IP koruma sınıfı ve strok uzunluğu.

Spesifikasyona gövde malzemesi de eklenmelidir: pirinç, bronz veya paslanmaz çelik seçimi su kalitesi ve PN sınıfına göre belirlenir. İçme suyu tesisatında Yönetmelik 2011/65/EU (RoHS) uyumlu düşük kurşun içerikli pirinç kullanımı zorunludur. HVAC kapalı devre uygulamalarında standart pirinç yeterlidir ancak sistemde deniz suyu veya yüksek klorür konsantrasyonu varsa paslanmaz çelik veya bronz gövde spesifikasyona konmalıdır. Tesisat boru çapı hesabı ve malzeme seçimi için tesisat borusu çap hesabı rehberimize bakabilirsiniz. (Detay: Tesisat Borusu Çapı Nasıl Hesaplanır? DN15, DN20, DN25, DN32 ve DN50 Rehberi)

Spesifikasyon belgesi aynı zamanda ihale değerlendirmesinde muadil ürün karşılaştırmasını da kolaylaştırır. Sunulan ürünün Kvs değeri spesifikasyondaki değerin yüzde on üzerindeyse ihale şartnamesine göre muadil sayılmamalı ve teknik değerlendirmeden elenmelidir. Bu kural uygulanmadan yapılan alımlarda, sonradan büyük gövde kaynaklı kontrol sorunlarını çözmek için tüm aktüatör ve vana setinin değiştirilmesi gerektiği sahadaki deneyimlerde sıklıkla görülmektedir. Pomeka Mekanik, İstanbul genelindeki tesisat mühendisleri için ihale spesifikasyonu hazırlama ve ürün teknik eşdeğer değerlendirmesi konusunda destek vermektedir; detaylı bilgi için iletişim sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. (Detay: iletişim sayfamız)

Fan coil aktüatör seçimi pratikte iki soruya indirgenebilir: kontrol panosunda analog sinyal çıkışı var mı ve yazılım oransal döngüyü destekliyor mu? Eğer yanıt ikisi için de evetse 0-10Vdc fan coil aktüatör veya 4-20 mA modeli seçilmelidir. Yanıt hayırsa elektrotermik on off tip yeterlidir ve maliyet kalemi düşük kalır.

0-10Vdc fan coil aktüatör kullanıldığında kontrol döngüsü sürekli çalışır; BMS veya DDC her 10-30 saniyede bir oda sıcaklığını okur, set noktasından sapma miktarına göre 0 ile 10 volt arasında bir çıkış üretir ve bu voltaj aktüatörün mekanik pozisyonunu belirler. Bu yapı sayesinde vana hiçbir zaman tam kapanıp tam açılmaz; debi sürekli ihtiyaç kadar akar ve pompa frekansı da buna göre düşer. Kadıköy bölgesinde hizmet verdiğimiz büyük rezidans projelerinde 0-10Vdc fan coil aktüatör sistemlerine geçişin yıllık pompa enerji tüketimini yüzde 20-30 düşürdüğünü yerinde ölçtük.

Vana sistemleri kategorimizde fan coil kontrol vanasından motorlu küresel vanaya kadar geniş bir ürün gamı bulunmaktadır. (Detay: Vana Sistemleri)

Fan coil vanası 24V NC kombinasyonu, 2026 itibarıyla enerji verimli bina tasarımlarında standart hale gelmektedir. 24V besleme, BMS ile entegrasyon kolaylığı ve düşük zayıf akım kablo maliyeti avantajı sağlar. NC (normalde kapalı) yapı ise enerji kesilince tüm fan coil vanalarını kapattığı için pompa boşta dönmez ve sistem enerji tüketimi sıfıra iner.

Fan coil vanası 24V NC seçiminin sahada iki önemli faydası daha vardır. Birincisi, yangın alarm sistemiyle entegrasyon: yangın durumunda tüm vanalar kapanır, sistem güvenli konuma geçer. İkincisi, gece konfor modu: BMS zaman programına göre geceleri saat 24.00 ile 06.00 arasında fan coillere enerji kesebilir; fan coil vanası 24V NC yapısı sayesinde hiçbir vana açık kalmaz ve boşuna ısıtma veya soğutma yapılmaz.

Siemens STA321.65L10 on off aktüatör, 230V AC beslemeyle çalışan elektrotermik bir HVAC vana motorudur. NC (normalde kapalı) çalışma prensibi ve 125 N aktüatör tork değeriyle DN15-DN25 fan coil gövdelerine uygundur. 6,5 mm strok uzunluğu, piyasadaki standart iki yollu fan coil vanalarının büyük çoğunluğuyla uyumludur. 270 saniyelik yavaş açma süresi, frekans konvertörlü pompa sistemlerinde su darbesi riskini en aza indirir.

Siemens STA321.65L10 on off aktüatörün IP54 koruma sınıfı, fan coil kasetlerindeki yoğuşma nemine karşı uzun dönem dayanım sağlar. 230V mevcut altyapıya doğrudan bağlanabilmesi, mevcut binalardaki yenileme projelerinde ek güç kaynağı maliyeti çıkarmaz. Bu model özellikle 4 borulu sistemlerde ısıtma hattı vanasına takılmaktadır çünkü ısıtma hattında 230V pano mevcut olma ihtimali soğutma hattına göre daha yüksektir.

Fan coil kontrol vanası seçimini etkileyen bir diğer faktör, sistemi besleyen pompanın karakteristiğidir. Değişken debili sistemlerde (frekans konvertörlü pompa) fan coil vanası kısıldığında pompa devri düşer; bu durumda tasarım basınç farkını sabit tutmak güçleşir ve Kvs hesabındaki ΔP varsayımı gerçeklikten uzaklaşabilir. Sabit debili sistemlerde ise bypass hattı veya 3 yollu vana kullanımı zorunlu olabilir.

Pratikte Kadıköy'deki büyük ofis projelerinde karşılaştığımız en yaygın sorun, frekans konvertörlü pompa ile on off fan coil vanasının birlikte kullanılmasından kaynaklanıyor: bazı vanalar kapandığında pompanın devri hızlı düşüyor, diferansiyel basınç değişiyor, açık kalan fan coil vanalarından geçen debi tasarım değerinin üzerine çıkıyor ve gürültü şikayeti başlıyor. Frekans konvertörlü pompa ve basınç kontrolü hakkında ayrıntılı rehber için şu kaynağa bakabilirsiniz. (Detay: Frekans Konvertörlü Pompa Nedir? Gerçekten Elektrik Tasarrufu Sağlar mı?)