Belimo Aktüatör Nasıl Seçilir? Tork, Voltaj ve Kontrol Tipi Rehberi

Aktüatör, bir damper kanadını ya da vana milini elektrik enerjisiyle hareket ettiren, konumunu bir kontrol sinyaline göre ayarlayan tahrik elemanıdır. Seçimi dört bağımsız eksende yapılır ve eksenlerin sırası önemlidir: önce mekanik yeterlilik (tork ya da itme kuvveti), sonra besleme voltajı, sonra kontrol tipi, en son emniyet konumu. Bu sıra bozulursa doğru sinyal tipine sahip ama torku yetersiz bir cihaz seçilir ve saha montajından sonra fark edilir.

Dört ekseni tek tek yazıya dökmek, seçim yaparken hata payını belirgin biçimde düşürür. Aşağıdaki dört satır bir proje formu gibi doldurulduğunda geriye yalnızca katalogdan sınıf eşleştirmesi kalır.

• Eksen 1 — Mekanik yük: Damperde tork (Nm), lineer vanada itme kuvveti (N), küresel vanada tork (Nm). Emniyet katsayısı 1,3 ile büyütülür.
• Eksen 2 — Besleme: 24 V AC/DC (düşük gerilim, trafo gerekir) ya da 230 V AC (doğrudan şebeke). Modülasyon isteniyorsa pratikte 24 V.
• Eksen 3 — Kontrol: Aç-kapa (2 konum), 3 nokta (aç-dur-kapa), 0-10 V veya 2-10 V modülasyon, MP-Bus / Modbus RTU / KNX haberleşme.
• Eksen 4 — Emniyet: Enerji kesildiğinde konum korunur mu, yoksa yay geri dönüşlü aktüatör ile güvenli konuma mı gider? NC (enerjisiz kapalı) veya NO (enerjisiz açık).
• Ek kontroller — Çalışma süresi (s), dönüş açısı (°) veya strok (mm), mil çapı ve kelepçe aralığı, IP sınıfı, ortam sıcaklığı, montaj yönü.

Bu dört eksenin çıktısı bir model kodu değil, bir ürün sınıfıdır: örneğin 10 Nm sınıfı, 24 V, 0-10 V modülasyonlu, yaysız damper aktüatörü. Sınıf belirlendikten sonra hangi markanın hangi serisine gidileceği tedarik ve otomasyon uyumu meselesidir (Detay: Vana Sistemleri).

Damper aktüatörü döner hareket üretir ve kapasitesi tork birimiyle (Nm) tanımlanır; damper kanatlarını tipik olarak 90° çevirir. Vana aktüatörü ise ya lineer itme kuvveti (N) üretip vana milini aşağı-yukarı hareket ettirir, ya da küresel kontrol vanalarında yine döner tork (Nm) üretir. İki grup fiziksel olarak birbirinin yerine kullanılamaz; ortak olan tek şey besleme ve kontrol sinyali mantığıdır.

Aradaki farkı sayısallaştırmak, katalog okurken en çok zaman kazandıran adımdır. Aşağıdaki karşılaştırma iki grubun karar değişkenlerini yan yana koyar.

• Hareket tipi — Damper aktüatörü: döner, 90° standart. Lineer vana aktüatörü: doğrusal, 5-40 mm strok.
• Kapasite birimi — Damper aktüatörü: tork, 2-40 Nm bandı. Lineer vana aktüatörü: itme kuvveti, 200-2500 N bandı.
• Belirleyici hesap — Damper aktüatörü: kanat alanı × birim tork. Vana aktüatörü: close-off basıncı × sızdırmazlık yüzeyi alanı.
• Tipik çalışma süresi — Damper aktüatörü: 90-150 s / 90°. Lineer vana aktüatörü: 15-120 s, stroka göre değişir, sn/mm cinsinden verilir.
• Bağlantı — Damper aktüatörü: mil kelepçesi ve dönme engelleyici braket. Vana aktüatörü: vana boynuna geçen adaptör, marka ve seriye özgü.
• Montaj ortamı — Damper aktüatörü: kanal dışı, klima santrali içi veya dışı, IP54 ve üzeri. Vana aktüatörü: kollektör ve mekanik oda, yoğuşmaya karşı dik montaj.

Uygulamada en sık karışan nokta, fan coil devrelerindeki küçük zon vanalarıdır. Bunlar lineer aktüatör değil, çoğu zaman termik ya da döner tip küçük aktüatörlerdir ve close-off değerleri 100 kPa mertebesinde kalır (Detay: Fan Coil Nedir? 2 Borulu ve 4 Borulu Fan Coil Sistemleri Arasındaki Farklar). Vana gövdesi ile aktüatörün yol tipini eşleştirmek de aynı ölçüde kritiktir; iki yollu ve üç yollu gövdelerin kapatma davranışı farklıdır (Detay: 2 Yollu Vana mı 3 Yollu Vana mı? Nerede Hangisi Kullanılır?).

Damper aktüatörü tork hesabı tek satırlık bir çarpımdır: gerekli tork (Nm) = damper alanı (m²) × birim tork (Nm/m²) × emniyet katsayısı. Birim tork, standart jaluzi damperlerde 5-7 Nm/m², kanat ve yan sızdırmazlık contası olan düşük kaçaklı damperlerde 10-15 Nm/m² mertebesindedir. Emniyet katsayısı olarak 1,3 kullanmak saha pratiğinde yeterlidir.

Örnek üzerinden gidelim. 1200 mm × 800 mm ölçüsünde, contasız standart bir kanal damperi için hesap şöyle ilerler.

• Adım 1 — Alan: A = 1,2 m × 0,8 m = 0,96 m²
• Adım 2 — Birim tork: contasız jaluzi damper için 6 Nm/m² alınır
• Adım 3 — Ham tork: T = 0,96 × 6 = 5,76 Nm
• Adım 4 — Emniyet: T_gerekli = 5,76 × 1,3 = 7,49 Nm
• Adım 5 — Sınıf seçimi: 7,49 Nm üstündeki ilk standart kademe 10 Nm'dir. Belimo NM24A bu sınıfın tipik temsilcisidir; Siemens tarafında GLB181 serisi 10 Nm sınıfında yer alır.
• Kontrol — Seçilen aktüatörün nominal torku, hesaplanan değerin en az 1,3 katı ise seçim güvenlidir: 10 / 5,76 = 1,74.

Aktüatör tork hesabı yaparken 5 Nm sınıfına düşen küçük damperlerde dikkat edilmesi gereken nokta, mil sürtünmesidir. 0,5 m² altındaki damperlerde hesap 3 Nm çıksa bile, yataklama kalitesi düşük damperlerde 5 Nm sınıfına çıkmak doğru karardır. Belimo LM24A ve Siemens GDB181 gibi ürünler bu 5 Nm sınıfının yaygın örnekleridir. Tersine, hesap 40 Nm üstüne çıkıyorsa tek aktüatör aramak yerine damperi iki bölmeye ayırmak ve her bölmeye ayrı aktüatör koymak hem daha ucuz hem de bakımı kolay bir çözümdür.

Birim tork, damperin kaçak sınıfına ve kanat contası tipine göre üç katına kadar çıkar. Contasız jaluzi damperde 5-7 Nm/m² yeterken, EPDM veya silikon kanat contalı düşük kaçaklı damperlerde 10-15 Nm/m², dış hava koşullarına açık ve buz tutma ihtimali olan damperlerde 15-20 Nm/m² mertebesine ulaşır. Contanın sıkışma kuvveti kapanışın son 10°'sinde devreye girdiği için tepe tork tam kapanma anında oluşur.

Damper tipine göre alınacak birim tork değerleri şu bantlarda toplanır. Değerler damper üreticisinin kendi kataloğu varsa ondan alınmalıdır; aşağıdakiler kataloğa erişilemediğinde kullanılacak güvenli tarafta kalan mertebelerdir.

• Contasız standart jaluzi damper — 5-7 Nm/m², iç ortam, düşük basınç farkı
• Kanat contalı düşük kaçaklı damper — 10-12 Nm/m², taze hava ve karışım hücreleri
• Kanat ve yan çerçeve contalı sızdırmaz damper — 12-15 Nm/m², dış hava girişi ve egzoz
• Dış ortama açık, buzlanma riski olan damper — 15-20 Nm/m², ayrıca yay geri dönüşlü tip önerilir
• Yuvarlak kelebek damper (DN 100-400) — 3-8 Nm, çapa göre; alan formülü yerine üretici tork eğrisi kullanılır
• Yüksek basınç farkı (Δp > 1000 Pa) — hesaplanan torka ilave %20-30 eklenir

Alan büyüdükçe ikinci bir sınır devreye girer: mil burulması. 2 m² üzerindeki damperlerde tek noktadan tahrik, milin uzak ucunda gecikmeli kapanmaya yol açar. Pratik kural, damperi 1,5-2 m² bölmelere ayırıp her bölmeye kendi aktüatörünü koymaktır. Bu aynı zamanda paralel bağlı aktüatörlerin akım toplamını bilinir kıldığı için trafo hesabını da kolaylaştırır (Detay: Havalandırma).

Close-off basıncı nedir sorusunun cevabı şudur: close-off basıncı, aktüatörün vanayı belirtilen kaçak sınıfında tam kapatabildiği azami diferansiyel basınçtır ve kPa ya da bar cinsinden verilir. Vana kapalıyken giriş ile çıkış arasındaki basınç farkı bu değeri aşarsa aktüatör vanayı tam oturtamaz; devre kapalı gösterildiği hâlde akış devam eder. Gerekli itme kuvveti, bu basınç farkının sızdırmazlık yüzeyine uyguladığı kuvvetten türetilir.

Hesap sırası şöyledir. DN50, iki yollu, oturmalı bir kontrol vanasında kapalı konumda 200 kPa (2 bar) diferansiyel basınç beklendiğini varsayalım.

• Adım 1 — Sızdırmazlık yüzeyi alanı: A = π/4 × (0,05 m)² = 0,00196 m² (19,6 cm²)
• Adım 2 — Basınç kuvveti: F = Δp × A = 200.000 Pa × 0,00196 m² = 392 N
• Adım 3 — Sürtünme ve salmastra payı: F_gerekli = 392 × 1,5 = 588 N
• Adım 4 — Sınıf seçimi: 588 N üzerindeki ilk yaygın kademe 800 N'dur. Siemens SAX61.03 bu sınıfın tipik örneğidir (800 N, 20 mm strok, 24 V).
• Kontrol — Katalogdaki close-off değeri, sahada beklenen azami Δp'nin en az 1,25 katı olmalıdır.
• Uyarı — Pompa kapalı vana karakteristiğinde (shut-off) ürettiği basma yüksekliği, sahadaki gerçek Δp'nin üst sınırıdır; hesap bu değerle yapılır.

Küçük çaplarda (DN15-DN25) 400 N sınıfı çoğu uygulamayı karşılar; Siemens SQS65 gibi 400 N mertebesindeki lineer aktüatörler bu bandın tipik örnekleridir. DN65 ve üzerinde ise 1000-2500 N sınıfına çıkmak gerekir. Balans vanalarıyla birlikte çalışan basınç bağımsız kontrol vanalarında (PICV) close-off değeri gövde üzerinde ayrıca belirtilir ve genellikle daha yüksektir (Detay: Danfoss Balans Vanası Nedir? Isıtma ve Soğutma Sistemlerinde Neden Kullanılır?).

Kural nettir: modülasyon, geri besleme sinyali veya otomasyon entegrasyonu isteniyorsa 24 V AC/DC seçilir; tek başına çalışan, aç-kapa görevli ve otomasyona bağlanmayacak damperlerde 230 V AC seçilebilir. Modülasyonlu aktüatör ürünlerinin büyük çoğunluğu yalnızca 24 V beslemeyle üretilir, çünkü 0-10 V kontrol sinyali ile şebeke gerilimi aynı kutuda güvenli biçimde ayrıştırılamaz.

İki beslemenin proje üzerindeki farkları şu maddelerde toplanır. Bu karşılaştırma, panodaki trafo kararını doğrudan etkiler.

• 24 V AC/DC — Modülasyon, 3 nokta ve aç-kapa hepsi mevcut; MP-Bus ve Modbus seçenekleri buradadır.
• 24 V AC/DC — Trafo gerekir; toplam VA hesabı ve ortak nötr (topraklama referansı) planlanmalıdır.
• 24 V AC/DC — Kablo kesiti gerilim düşümüne göre seçilir; 50 m üzeri hatlarda 1,5 mm² yerine 2,5 mm² gerekebilir.
• 230 V AC — Trafo yok, doğrudan şebeke; küçük projede pano maliyeti ve kablo kalemi düşer.
• 230 V AC — Yalnızca aç-kapa ve 3 nokta bulunur; 0-10 V modülasyon pratikte yoktur.
• 230 V AC — Bakım sırasında güvenlik prosedürü ağırdır; klima santrali içi ıslak ortamda 24 V tercih edilir.

Trafo VA hesabı adım adımdır. Bir klima santralinde 12 adet 24 V modülasyonlu damper aktüatörü olduğunu varsayalım. Katalogda çalışma anı gücü tipik olarak 2,5-5 W, görünür güç 4-7 VA bandındadır; hesapta üst değer alınır. Adım 1: birim görünür güç 7 VA. Adım 2: toplam = 12 × 7 = 84 VA. Adım 3: eşzamanlılık payı; tüm aktüatörlerin aynı anda hareket etme ihtimali varsayılır, indirim yapılmaz. Adım 4: emniyet katsayısı 1,25 → 84 × 1,25 = 105 VA. Adım 5: bir üst standart kademe olan 160 VA trafo seçilir.

Yay geri dönüşlü tiplerde bu hesap değişir, çünkü yayı kurulu tutmak sürekli akım çeker. Yaylı bir aktüatörde kurma anı 8-10 VA, bekleme (yay kurulu tutma) 3-5 VA mertebesindedir ve bekleme akımı 7/24 sürer. On adet yaylı 20 Nm aktüatör için bekleme yükü tek başına 10 × 5 = 50 VA eder; trafo bu sürekli yüke göre değil, kurma anındaki tepe yüke göre seçilir: 10 × 10 = 100 VA, ×1,25 = 125 VA, seçim 160 VA.

Gerilim düşümü kontrolü çoğu projede atlanır ve sahada 'aktüatör tam kapatmıyor' şikâyeti olarak geri döner. Hesap şudur: ΔU = 2 × L × I × ρ / A. Bakır için ρ = 0,0175 Ω·mm²/m. 50 m uzunlukta, 1,5 mm² kesitte, tek aktüatör için I = 7 VA / 24 V = 0,29 A alındığında ΔU = 2 × 50 × 0,29 × 0,0175 / 1,5 = 0,34 V, yani %1,4. Aynı hatta 10 aktüatör paralel bağlanırsa I = 2,9 A olur ve ΔU = 3,4 V, yani %14. Sınır %10 kabul edildiğinde bu hat ya 2,5 mm²'ye çıkarılmalı ya da iki ayrı besleme koluna bölünmelidir (Detay: Tesisat).

Kontrol tipi, aktüatörün konumunu hangi sinyalle aldığını tanımlar ve dört gruba ayrılır: aç-kapa (2 konum), 3 nokta (aç-dur-kapa), analog modülasyon (0-10 V veya 2-10 V) ve haberleşme (MP-Bus, Modbus RTU, KNX, BACnet MS/TP). Seçim, kontrol edilen büyüklüğün ne kadar hassas tutulması gerektiğine bağlıdır: sıcaklık ±0,5 °C bandında tutulacaksa modülasyon, yalnızca açık-kapalı emniyet fonksiyonu isteniyorsa aç-kapa yeterlidir.

Dört kontrol tipinin uygulama karşılıkları aşağıdadır. Otomasyon panosundaki çıkış tipi (röle, triyak, analog çıkış, seri hat) bu listeye göre planlanır.

• Aç-kapa — İki kablo ve bir röle; yangın damperi, egzoz damperi, zon vanası. Konum geri bildirimi yalnızca yardımcı switch ile alınır.
• 3 nokta (floating) — Üç kablo, iki röle veya triyak çıkışı; konum, çalışma süresinden hesaplanır. Ucuzdur ama zamanla kayma yapar; günde bir kez tam strok senkronizasyonu önerilir.
• 0-10 V / 2-10 V modülasyon — Bir analog çıkış; taze hava damperi, karışım hücresi, ısıtıcı-soğutucu batarya vanası. Konum çözünürlüğü yaklaşık %1'dir.
• Haberleşmeli — Tek çift kablo üzerinden konum, geri besleme, arıza ve çalışma saati bilgisi; büyük klima santrallerinde kablo kalemini belirgin biçimde düşürür.
• Karar kuralı — Devrede oransal kontrol (PID) varsa modülasyon; yoksa aç-kapa. 3 nokta yalnızca mevcut panoya analog çıkış eklenemiyorsa tercih edilir.

0-10 V ile 2-10 V arasındaki fark küçük ama sonucu değiştiren bir ayrıntıdır. 2-10 V'ta sıfır konumu 2 V ile temsil edilir; hattaki 0 V okuması sinyal kopması olarak yorumlanabilir ve otomasyon alarm üretir. 0-10 V'ta ise kablo kopması ile 'tam kapalı' komutu birbirinden ayırt edilemez. Kritik damperlerde 2-10 V seçmek, teşhis kabiliyeti kazandırır. Çoğu modülasyonlu aktüatörde bu iki aralık aynı cihaz üzerinde anahtarla seçilebilir.

Geri besleme sinyali (genellikle 2-10 V) ayrı bir uçtan verilir ve aktüatörün gerçek konumunu bildirir. Bu uç bağlanmazsa otomasyon 'komut verdim' bilgisine sahiptir ama 'gerçekleşti' bilgisine sahip değildir. Sıkışan bir damper kanadı ancak geri besleme okunuyorsa fark edilir. Oda tarafındaki kontrol cihazıyla saha aktüatörünün sinyal tipini eşleştirmek de aynı ölçüde önemlidir (Detay: En İyi Oda Termostatı Hangisi? Danfoss, Siemens, Resideo ve ECA Karşılaştırması).

Haberleşmeli aktüatör, konum komutunu analog gerilim yerine dijital bir seri hat üzerinden alan, aynı hat üzerinden konum, arıza ve çalışma saati bilgisini geri gönderen aktüatördür. Ekonomik eşiği kabaca şudur: bir panodan 8-10'dan fazla aktüatör sürülüyorsa veya aktüatörlere 40 m'den uzun kablo çekiliyorsa, haberleşme kablo ve analog kart maliyetini geçer.

Üç yaygın protokolün yerleştiği alanlar farklıdır ve karıştırılmamalıdır.

• MP-Bus — Belimo'nun kendi protokolü; besleme ve haberleşme aynı üç telde taşınır, bir hat üzerinde 8 cihaza kadar adreslenir. Aynı hattan pasif sensör de okunabilir.
• Modbus RTU (RS-485) — Üretici bağımsız, Türkiye'deki bina otomasyon panolarında en yaygın çözüm; tek hatta 32 cihaz standart, tekrarlayıcı ile daha fazlası.
• KNX — Bina genelinde aydınlatma, gölgeleme ve HVAC'ı tek adres alanında toplayan sistemlerde; mekanik tesisat tarafında daha az yaygındır.
• BACnet MS/TP — Büyük ticari binalarda BMS omurgasıyla doğrudan konuşma gerektiğinde tercih edilir.
• Karar kuralı — Mevcut BMS hangi protokolü konuşuyorsa aktüatör de o protokolde seçilir; ara dönüştürücü (gateway) bir çözüm değil, ilave arıza noktasıdır.

Haberleşmenin gerçek kazancı kablo değil, teşhistir. Konum geri beslemesi, tork aşımı uyarısı ve toplam hareket sayısı okunabildiğinde sıkışan damper, montajdan aylar sonra değil aynı hafta yakalanır. Bina genelinde bu veriyi merkezî olarak toplamak isteyen projelerde otomasyon mimarisi baştan bu şekilde kurulmalıdır (Detay: HVAC Nedir?).

Yay geri dönüşlü aktüatör, enerji kesildiğinde kurulu yayın enerjisiyle damperi ya da vanayı önceden belirlenmiş güvenli konuma getiren aktüatördür. NC (normally closed) tipte enerjisiz konum kapalıdır, NO (normally open) tipte açıktır. Yay dönüşü tipik olarak 15-20 saniyede tamamlanır ve elektrik gerektirmez. Konfor uygulamalarında opsiyoneldir; aşağıdaki üç hâlde ise zorunludur.

Zorunluluk hâlleri ve seçilecek yay yönü şöyledir. Yay yönü yanlış seçilirse cihaz çalışır ama emniyet fonksiyonu ters çalışır, ki bu hiç olmamasından daha risklidir.

• Yangın damperi — Enerji kesildiğinde ve termik açıcı devreye girdiğinde damper kapanmalıdır: NC. Yangın senaryosunda kablo bütünlüğü garanti edilemez, bu yüzden emniyet mekanik olmalıdır.
• Donma koruması — Isıtıcı bataryalı klima santralinde taze hava damperi enerji kesilince kapanmalıdır: NC. Aksi hâlde -5 °C dış havada batarya 20-30 dakika içinde donabilir.
• Taze hava ve dış hava damperi — Fan durduğunda kanala yağmur, kar ve rüzgâr girmemesi için kapanır: NC.
• Egzoz ve duman tahliye damperi — Duman senaryosunda açık kalması istenen hatlarda: NO. Bu seçim yangın senaryosu raporuna göre yapılır, varsayılan değildir.
• Isıtma bataryası vanası — Donma riskli santrallerde enerji kesildiğinde vananın açık kalması istenir: NO, böylece sıcak su akışı sürer.
• Kritik olmayan iç ortam damperleri — Yay gerekmez; yaysız tip hem daha ucuz hem de sürekli bekleme akımı çekmediği için trafo yükünü düşürür.

Yaylı tipin bedeli üç kalemdir: aynı torkta gövde daha büyüktür, sürekli bekleme akımı çeker ve mekanik ömrü yaysız tipe göre daha kısadır. Bu yüzden 'her yere yaylı koyalım' yaklaşımı hem trafo hesabını hem de bakım programını gereksiz büyütür. Belimo LF24 gibi 4 Nm sınıfı küçük yaylı tipler ile 20 Nm sınıfı büyük yaylı tipler arasındaki bekleme akımı farkı iki-üç kata çıkabilir; hesap her proje için ayrıca yapılmalıdır.

Yangın damperi aktüatörü, EN 15650 kapsamında CE işaretli bir yangın damperiyle birlikte, damper üreticisinin onayladığı kombinasyonda seçilen, yay geri dönüşlü ve termik açıcılı bir aktüatördür. Burada aktüatör tek başına seçilmez: damper ve aktüatör, EN 1366-2 yangın dayanım deneyinde birlikte test edilmiş olmalıdır. Farklı bir aktüatör takıldığında damperin yangın sınıfı (örneğin EI 90 S) geçersiz kalır.

Seçim kontrol noktaları şunlardır. Bu maddeler sözleşme ekinde talep edilecek belgelerin de listesidir.

• Termik açıcı sıcaklığı — Genel havalandırma hatlarında 72 °C, mutfak egzozu gibi yüksek sıcaklıklı hatlarda 95 °C.
• Yay yönü — NC; enerji kesildiğinde damper kapanır. Kapanma süresi tipik olarak 20 saniyenin altındadır.
• Konum switch'leri — Açık ve kapalı konumu ayrı ayrı bildiren iki yardımcı kontak; BMS'e ve yangın algılama paneline gider.
• Besleme — 24 V AC/DC yaygındır; 230 V AC tipler de bulunur. Yangın senaryosunda beslemenin kesilmesi istendiği için besleme hattı senaryo rölesinden geçirilir.
• Periyodik test — Aktüatörün otomatik test (kapan-aç) fonksiyonu varsa, damperin yılda en az bir kez test edilmesi gerekliliği otomasyonla karşılanabilir.
• Ortam — Kanal dışında, 50 °C üzerine çıkmayan ve servis kapağından erişilebilen bir konuma monte edilir.

Yangın damperi aktüatörü seçiminde en sık yapılan hata, mevcut bir damperin bozulan aktüatörünü 'aynı torkta başka bir marka' ile değiştirmektir. Tork eşleşse bile sertifikalı kombinasyon bozulur. Yangın hattındaki diğer ekipmanlarla birlikte bu kalem baştan tek bir sorumlulukta toplanmalıdır (Detay: Yangın). Sprinkler ve duman kontrolü senaryolarının damper hareket sırasıyla ilişkisi de aynı raporda tanımlanır (Detay: Sprinkler Sistemi Nasıl Çalışır? Yangın Pompasıyla İlişkisi Nedir?).

Çalışma süresi, aktüatörün tam stroku ya da 90° dönüşü kaç saniyede tamamladığıdır ve kontrol kalitesini doğrudan belirler. Damper aktüatörlerinde tipik değer 90-150 s / 90°, hızlı tiplerde 30-40 s'dir. Lineer vana aktüatörlerinde süre milimetre başına verilir; 15 s/mm × 20 mm strok = 300 s gibi. Kontrol döngüsünün zaman sabiti, aktüatörün çalışma süresinin en az beş katı olmalıdır.

Süre seçiminde kullanılacak pratik değerler şunlardır. Hızlı aktüatör her zaman daha iyi değildir; kontrol döngüsüne göre çok hızlı bir aktüatör salınım üretir.

• Taze hava ve karışım damperi — 90-150 s. Yavaş olması istenir; ani debi değişimi santral basıncını dalgalandırır.
• VAV kutusu damperi — 30-90 s. Oda basıncı ve debi kontrolü daha hızlı tepki ister.
• Yangın damperi yay dönüşü — 20 s altı. Bu süre standart gereğidir, seçim değildir.
• Isıtma-soğutma bataryası vanası — 120-300 s. Batarya termal ataleti yüksektir; hızlı vana salınım yapar.
• Zon vanası (fan coil) — 30-180 s; termik tiplerde açılma 2-3 dakikaya çıkabilir.
• Dönüş açısı — Standart 90°; mekanik durdurucu ile 30-90° arasında sınırlanabilir. Damper kanadı 90°'den az açılıyorsa aktüatör de o değere ayarlanır.

Strok konusunda kritik nokta, vana milinin gerçek hareket mesafesiyle aktüatör strokunun eşleşmesidir. 20 mm stroklu bir aktüatör 5,5 mm stroklu bir vanaya takılırsa, aktüatör kendi yolunun dörtte birini kullanır ve kontrol çözünürlüğü dörde bölünür. Doğru eşleşme, aktüatör strokunun vana strokuna eşit ya da ona en yakın üst kademe olmasıdır. Motorlu vana ailesindeki bu eşleştirme farkları ayrı bir başlıkta karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır (Detay: Danfoss mu Siemens mi Belimo mu? Motorlu Vana ve Aktüatör Karşılaştırması).

Damper aktüatörü mil çapı, aktüatörün damper miline mekanik olarak oturup oturmayacağını belirleyen ilk kontroldür. Yaygın kelepçe aralıkları yuvarlak milde 8-20 mm, kare milde 6-16 mm bandındadır. Mil çapı kadar önemli ikinci ölçü, milin damper çerçevesinden dışarı çıkan serbest boyudur: kelepçe ve dönme engelleyici braket için tipik olarak 50-70 mm boş mil gerekir.

Mekanik uyum ve ortam kontrolleri tek listede toplandığında, sahada montaj günü yaşanan sürprizlerin çoğu ortadan kalkar.

• Mil çapı ve tipi — Yuvarlak mı kare mi, ölçü kumpasla doğrulanır; damper etiketine güvenilmez.
• Serbest mil boyu — En az 50 mm; kısa milde ara adaptör ya da uzatma mili gerekir.
• Dönme engelleyici braket — Aktüatör gövdesinin milyle birlikte dönmesini engeller; unutulursa kablo kopar.
• Dönüş yönü — Saat yönü / saat yönünün tersi anahtarı; damperin kapanma yönüne göre ayarlanır ve montajdan önce test edilir.
• IP sınıfı — İç ortam ve santral içi için IP54 yeterlidir; dış ortam, çatı ve yıkama yapılan alanlarda IP66 aranır.
• Ortam sıcaklığı — Tipik çalışma bandı -30 °C ile +50 °C arasıdır; mutfak egzozu ve kazan dairesi gibi noktalarda üst sınır kontrol edilir.
• Montaj yönü — Lineer vana aktüatörleri yatay milden en fazla 90° sapmayla monte edilir; aktüatör vananın altında kalacak biçimde asla monte edilmez, yoğuşma suyu motora iner.
• Servis erişimi — Aktüatörün önünde el kolu ve kapak açma payı için 100-150 mm boşluk bırakılır.

Manuel kurtarma (el kolu ya da debriyaj butonu) çoğu aktüatörde vardır ve devreye alma sırasında damperin serbestçe döndüğünü elle doğrulamaya yarar. Bu test montajdan hemen sonra, aktüatör enerjilenmeden yapılmalıdır: damper elle 0-90° arasında takılmadan dönüyorsa mekanik taraf sağlamdır. Dönmüyorsa sorun aktüatörde değil damperdedir ve daha büyük tork seçmek çözüm değildir (Detay: Motorlu Vana Rehberi).

Aşağıdaki üç örnek, dört eksenin gerçek projede nasıl doldurulduğunu gösterir. Her örnekte veri, hesap ve sonuç ayrı ayrı verilmiştir; sonuç bir model kodu değil bir ürün sınıfıdır.

Örnek 1 — Ofis katı klima santrali, contasız karışım damperi. Veri: damper 1200 × 800 mm, iç ortam, otomasyon panosunda analog çıkış mevcut, donma riski yok, santral içi montaj.

• Tork — A = 0,96 m²; birim tork 6 Nm/m²; T = 0,96 × 6 = 5,76 Nm; × 1,3 = 7,49 Nm → 10 Nm sınıfı
• Voltaj — Modülasyon isteniyor → 24 V AC/DC; birim 7 VA, 3 adet damper → 21 VA × 1,25 = 26 VA → 40 VA trafo
• Kontrol — Karışım oranı oransal kontrol ediliyor → 2-10 V modülasyon, 2-10 V geri besleme
• Emniyet — Isıtıcı batarya yok, iç ortam → yay gerekmez, yaysız tip
• Ek — Çalışma süresi 150 s, dönüş 90°, mil 16 mm yuvarlak, IP54
• Sonuç — 10 Nm, 24 V, 0-10 V / 2-10 V modülasyonlu, yaysız damper aktüatörü. Belimo NM24A bu sınıfın bilinen temsilcisidir; taşınan eşdeğeri Siemens GLB181 serisidir.

Örnek 2 — Otel çatısındaki klima santralinin taze hava damperi. Veri: damper 1200 × 900 mm, kanat ve çerçeve contalı sızdırmaz tip, dış ortama açık, ısıtıcı bataryalı santral, kış tasarım sıcaklığı -3 °C.

• Tork — A = 1,08 m²; sızdırmaz damper için 12 Nm/m²; T = 1,08 × 12 = 12,96 Nm; × 1,3 = 16,85 Nm → 20 Nm sınıfı
• Voltaj — 24 V AC/DC; yaylı tip kurma anı 10 VA, 2 adet → 20 VA × 1,25 = 25 VA → 40 VA trafo (bekleme yükü 2 × 5 = 10 VA)
• Kontrol — Taze hava oranı değişken → 0-10 V modülasyon; ayrıca zorlamalı kapatma için ayrı kontak
• Emniyet — Donma koruması zorunlu → yay geri dönüşlü, NC (enerji kesilince kapanır), yay dönüşü 20 s altı
• Ek — Dış ortam → IP66, ortam bandı -30…+50 °C, mil 20 mm, dönme engelleyici braket paslanmaz
• Sonuç — 20 Nm, 24 V, 0-10 V modülasyonlu, yay geri dönüşlü NC damper aktüatörü. Belimo tarafında bu sınıf SF ailesinde, Siemens tarafında yay geri dönüşlü damper aktüatör serisinde karşılık bulur.

Örnek 3 — Bölge ısıtma eşanjörü, DN50 iki yollu kontrol vanası. Veri: birincil devre pompası kapalı vana basıncı 2 bar, vana strok 20 mm, sıcaklık kontrolü PID, mekanik oda, 24 V pano mevcut.

• Kuvvet — A = π/4 × 0,05² = 0,00196 m²; F = 200.000 × 0,00196 = 392 N; × 1,5 sürtünme payı = 588 N → 800 N sınıfı
• Close-off kontrolü — Katalog close-off ≥ 2 bar × 1,25 = 2,5 bar olmalı
• Voltaj — 24 V AC; birim yaklaşık 8 VA, tek cihaz → 10 VA × 1,25 = 13 VA → mevcut 40 VA trafo yeterli
• Kontrol — PID çıkışı → 0-10 V modülasyonlu aktüatör; 2-10 V konum geri beslemesi otomasyona okutulur
• Emniyet — Donma riski yok, mekanik oda içi → yay gerekmez; istenirse enerji kesilince açık kalan tip seçilir
• Sonuç — 800 N, 20 mm strok, 24 V, 0-10 V modülasyonlu lineer vana aktüatörü. Siemens SAX61.03 bu sınıfın doğrudan karşılığıdır; Danfoss tarafında AME serisi eşdeğerdir.

Üç örneğin ortak dersi şudur: tork ve kuvvet hesabı toplam işin yalnızca üçte biridir. Emniyet konumu ve kontrol tipi yanlış seçildiğinde, doğru torklu bir aktüatör bile sistemi çalıştırmaz. Isıtma tarafındaki devre mimarisi bu kararları büyük ölçüde belirler (Detay: Isıtma).

Pomeka Mekanik bu markayı tedarik etmemektedir; taşınan eşdeğer seriler Danfoss AME ve AMV vana aktüatörleri, Danfoss ABV termik aktüatörler, Siemens SAX ve SQS lineer vana aktüatörleri, Siemens GDB ve GLB döner damper aktüatörleri ile Honeywell/Resideo lineer vana ve damper aktüatör aileleridir. Bu yazı seçim yöntemini anlatan tarafsız bir teknik rehberdir; eşdeğerlik, ürün sınıfı düzeyinde kurulur.

Ürün sınıfı bazında eşdeğer karşılıklar aşağıdadır. Eşleştirme yapılırken tork ya da kuvvet sınıfı, kontrol tipi ve emniyet konumu birlikte tutulmalıdır; yalnızca torku eşleştirmek yeterli değildir.

• 5 Nm sınıfı döner damper aktüatörü — Belimo LM24A karşılığı: Siemens GDB181 serisi (5 Nm, 24 V, 0-10 V) ya da Resideo N serisinin 5 Nm kademesi.
• 10 Nm sınıfı döner damper aktüatörü — Belimo NM24A karşılığı: Siemens GLB181 serisi (10 Nm, 24 V) ya da Resideo N serisinin 10 Nm kademesi.
• 20 Nm sınıfı döner damper aktüatörü — Siemens GEB serisi ve Resideo N serisinin 20 Nm kademesi bu bantta yer alır.
• Yay geri dönüşlü damper aktüatörü — Belimo LF24 ve SF ailesinin karşılığı: Siemens'in yay geri dönüşlü damper aktüatör serileri; yangın damperlerinde damper üreticisinin onayladığı kombinasyon esastır.
• Modülasyonlu lineer vana aktüatörü — Danfoss AME 435 ve Siemens SAX61.03 (800 N) ile SQS65 (400 N sınıfı) doğrudan karşılıktır.
• 3 nokta lineer vana aktüatörü — Danfoss AMV 435, aynı gövdenin 3 nokta kontrollü sürümüdür; Siemens SAX ailesinin 3 nokta varyantları eşdeğerdir.
• Termik zon vanası aktüatörü — Kollektör ve yerden ısıtma devrelerinde Danfoss ABV serisi termik aktüatörler; Caleffi ve Watts kollektör aktüatörleri aynı işlevi görür.

Eşdeğer seçerken üç kalem mutlaka yeniden doğrulanır: mil çapı ve kelepçe aralığı, close-off basıncı ve otomasyon sinyal tipi. Bu üçü tutmuyorsa tork eşitliği anlamsızdır. Yerden ısıtma kollektörlerinde termik aktüatör seçimi ayrı bir mantıkla ilerler, çünkü orada tork değil açılma süresi ve NC/NO davranışı belirleyicidir (Detay: Yerden Isıtma Sistemi Nasıl Çalışır? Kollektör, Pompa ve Termostat Seçimi). Taşınan markaların tam listesi ayrı bir sayfada verilmiştir (Detay: Yerden Isıtma).

Aşağıdaki hükümler, seçim tereddüdünü tek satırda kapatmak için yazılmıştır. Her madde, karşısındaki koşul sağlandığında doğrudan uygulanabilir.

• Konut ve küçük ofis, tek zonlu ısıtma — Termik ya da 3 nokta zon vanası aktüatörü yeterlidir. Modülasyon maliyeti geri dönmez.
• Fan coil'li ofis katı — 2 yollu vana + aç-kapa ya da 3 nokta aktüatör; oda termostatı ile eşleştirilir.
• Klima santrali karışım ve taze hava hücresi — 24 V, 0-10 V modülasyonlu aktüatör; taze hava tarafı yay geri dönüşlü NC.
• Isıtıcı bataryalı her santral — Donma koruması nedeniyle taze hava damperinde yaylı tip zorunludur, istisnası yoktur.
• Yangın ve duman damperleri — Yalnızca damper üreticisinin sertifikalı kombinasyonu; termik açıcı 72 °C, konum switch'li.
• 8'den fazla aktüatörlü santral — MP-Bus ya da Modbus RTU haberleşmeli tip; kablo ve analog kart kaleminden tasarruf sağlar.
• Çatı ve dış ortam montajı — IP66, geniş sıcaklık bandı, paslanmaz braket; iç ortam tipi kullanılmaz.
• Mevcut panoya analog çıkış eklenemiyor — 3 nokta kontrol; günlük tam strok senkronizasyonu programlanır.
• DN65 ve üzeri kontrol vanaları — 1000-2500 N sınıfı lineer aktüatör; close-off değeri pompanın kapalı vana basıncına göre doğrulanır.

Bu hükümlerin hepsi, projenin kendi otomasyon şemasıyla birlikte okunmalıdır. Şema yoksa önce şema çıkarılır; aktüatör listesi şemadan türetilir, tersi değil (Detay: sık sorulan sorular).